Ultraprzetworzona żywność w badaniu o raku jelita grubego: miseczka płatków śniadaniowych z truskawkami

Ultraprzetworzona żywność a rak jelita grubego: badanie 461 tysięcy osób nie wykazało związku (2026)

14 min czytania

Ultraprzetworzona żywność nie była związana z rakiem jelita grubego w kohortowym badaniu obserwacyjnym, czyli takim, w którym badacze przez lata śledzą losy dużej grupy ludzi i niczego im nie narzucają. Badanie opublikowano 15 października 2026 roku w czasopiśmie PLOS Medicine. Zespół z amerykańskiego Narodowego Instytutu Raka przeanalizował dane 461 682 dorosłych, którzy w latach 1995–1996 mieli od 50 do 71 lat i opisali swoje jedzenie w kwestionariuszu. Mediana czasu obserwacji wyniosła 18,8 roku, a w tym czasie rozpoznano 10 075 przypadków raka jelita grubego. Osoby jedzące jej najwięcej nie chorowały na ten nowotwór częściej niż osoby jedzące jej najmniej, a w obrębie samej grupy część produktów wiązała się z niższym ryzykiem, a część z wyższym.

Ultraprzetworzona żywność w badaniu o raku jelita grubego: miseczka płatków śniadaniowych z truskawkami

W skrócie

  • Wynik: najwyższa piąta część uczestników pod względem spożycia żywności ultraprzetworzonej nie różniła się częstością raka jelita grubego od najniższej piątej części (współczynnik ryzyka 0,97; przedział ufności 95% od 0,91 do 1,03).
  • Typ i liczebność: prospektywne badanie kohortowe (obserwacyjne), 461 682 osób, 10 075 zachorowań, obserwacja do końca 2018 roku.
  • Główne ograniczenie według autorów: dietę oceniono tylko raz, w latach 1995–1996, kwestionariuszem, który nie był stworzony do oceny stopnia przetworzenia żywności.
  • Wniosek autorów: ultraprzetworzona żywność ogółem nie była związana z rakiem jelita grubego, a wyniki wspierają obecne zalecenia, by jeść pełne ziarna, błonnik i nabiał oraz unikać przetworzonego mięsa.

Co pokazało badanie?

Ultraprzetworzona żywność (UPF, od angielskiego ultra-processed food) to produkty z grupy 4 klasyfikacji Nova, czyli przemysłowe receptury, do których należą w badaniu m.in. pieczywo, płatki śniadaniowe, mrożone desery i napoje mleczne oraz mięso i ryby odtworzone. W badaniu mediana spożycia tej żywności wynosiła 293 gramy na 1000 kilokalorii dziennie, co odpowiadało 43 procentom energii z diety. Uczestników podzielono na pięć równych grup według spożycia (osobno dla kobiet i mężczyzn, z poprawką na ogólną energię diety).

Głównym wynikiem było porównanie piątej grupy (najwięcej UPF) z pierwszą (najmniej). Współczynnik ryzyka (HR, od angielskiego hazard ratio) wyniósł 0,97 przy przedziale ufności 95% od 0,91 do 1,03, a test trendu dał p = 0,55. Wartość 1,00 oznaczałaby brak różnicy, więc wynik jest z nią zgodny. Dane według miejsca nowotworu miały ten sam kierunek, choć przy procentowym udziale energii z UPF najwyższa grupa miała niższą częstość raka odbytnicy (HR 0,86; od 0,76 do 0,98), co autorzy opisują osobno. Zamiana 10% masy UPF na produkty minimalnie przetworzone wiązała się z nieco niższą częstością zachorowań (HR 0,98; od 0,96 do 0,99).

Miejsce nowotworuPrzypadki w badaniuHR (najwięcej UPF wobec najmniej)Przedział ufności 95%
Jelito grube ogółem10 0750,97od 0,91 do 1,03
Proksymalna część okrężnicy4 7871,02od 0,93 do 1,12
Dystalna część okrężnicy2 6330,94od 0,83 do 1,06
Odbytnica2 3890,91od 0,80 do 1,03

Przypadki z nakładającą się lub nieokreśloną lokalizacją cenzurowano w analizach według miejsca, dlatego ich suma jest mniejsza niż 10 075.

Uwzględnienie jakości diety i spożycia błonnika oraz wapnia (HR 0,94; od 0,88 do 1,00) albo wskaźnika masy ciała BMI (HR 0,94; od 0,89 do 1,01) nie zmieniło obrazu w zauważalny sposób.

Ciekawiej zrobiło się po rozbiciu UPF na rodzaje. Większe spożycie pieczywa z grupy UPF wiązało się z niższą częstością raka jelita grubego (HR 0,91; od 0,86 do 0,97), podobnie mrożonych deserów i napojów mlecznych (HR 0,82; od 0,77 do 0,88) oraz płatków śniadaniowych (HR 0,84; od 0,79 do 0,90). Odwrotnie było z mięsem i rybami odtworzonymi (HR 1,10; od 1,04 do 1,18).

Autorzy policzyli też, skąd w diecie uczestników brały się składniki znane z wcześniejszych badań jako związane z rakiem jelita grubego. Z produktów ultraprzetworzonych pochodziło 82,8% pełnych ziaren, 33,5% błonnika, 31,7% wapnia i 23,5% nabiału, ale też 74,3% przetworzonego mięsa. Według autorów dobre i złe składniki mogły się więc częściowo znosić.

W modelu uwzględniającym jednocześnie źródła UPF i nie-UPF wyższe spożycie wapnia (na każde 300 mg dziennie) wiązało się z niższą częstością zachorowań zarówno przy wapniu z UPF (HR 0,77; od 0,69 do 0,86), jak i z pozostałych produktów (HR 0,90; od 0,87 do 0,93). Mięso z UPF (na porcję dziennie) wiązało się z wyższą częstością (HR 1,08; od 1,02 do 1,14), mięso z pozostałych źródeł też, choć słabiej (HR 1,04; od 1,01 do 1,06).

Przy jakości diety wyniki były niejednoznaczne. Osoby z niską jakością diety (poniżej 51 punktów w skali Healthy Eating Index-2020) i najwyższym spożyciem UPF chorowały częściej niż osoby z dobrą dietą (powyżej 80 punktów) i najniższym spożyciem UPF (HR 1,22; od 1,01 do 1,48). Autorzy opisują te wyniki jako niespójne, a test interakcji wypadł p = 0,11, czyli bez dowodu, że związek UPF z rakiem zależy od jakości diety.

Kto i jak to badał?

Badanie przygotował zespół związany z Narodowym Instytutem Raka (NCI) przy amerykańskich Narodowych Instytutach Zdrowia (NIH). Wykorzystali dane z badania NIH-AARP Diet and Health Study, do którego w latach 1995–1996 zaproszono członków AARP, amerykańskiego stowarzyszenia osób po pięćdziesiątce, z sześciu stanów i dwóch obszarów metropolitalnych. Kwestionariusz wypełniło 566 398 osób, a po wykluczeniu m.in. osób z wcześniejszym nowotworem do analizy włączono 461 682 osoby (274 269 mężczyzn i 187 413 kobiet).

Dietę oceniano kwestionariuszem częstotliwości spożycia (FFQ, od angielskiego food frequency questionnaire) ze 124 pozycjami. Zachorowania ustalano na podstawie rejestrów nowotworowych, a zgony w krajowym rejestrze zgonów. Zastosowano model Coxa, czyli standardową metodę porównywania częstości zachorowań w czasie, z poprawką na wiek, płeć, wykształcenie, palenie, aktywność fizyczną, alkohol i wywiad rodzinny.

Finansowanie pochodziło z wewnętrznego programu badawczego NCI. Siedmioro autorów jest lub było pracownikami tej instytucji, a według publikacji sponsor nie miał wpływu na projekt badania, analizę ani decyzję o publikacji. Autorzy zadeklarowali brak konfliktu interesów.

Jak czytać te liczby?

Współczynnik ryzyka porównuje tempo zachorowań w dwóch grupach. Wartość 1,00 oznacza brak różnicy. Wynik 0,97 sugerowałby 3% niższe tempo, ale przedział ufności od 0,91 do 1,03 obejmuje 1,00. Przedział ufności pokazuje, jakie wartości są zgodne z danymi przy takiej próbie, tu od około 9% niższego do 3% wyższego tempa zachorowań. Skoro przedział obejmuje brak różnicy, dane nie wskazują na różnicę w żadną stronę.

Dla skali, rak jelita grubego rozpoznano u 10 075 z 461 682 osób, czyli u około 2,2 na 100 osób w całym okresie obserwacji, którego mediana wynosiła 18,8 roku (nasze przeliczenie, surowy odsetek, a nie ryzyko w stałym czasie).

Przy wielu porównaniach rośnie szansa na wynik przypadkowy. Autorzy uznają analizy grup żywności i składników diety za eksploracyjne, czyli służące raczej stawianiu hipotez, i zaznaczają, że wyniki uznane za wyraźne statystycznie trzeba czytać ostrożnie z powodu wielokrotnego testowania.

Czego to badanie nie pokazuje?

Po pierwsze, badanie obserwacyjne nie dowodzi przyczyn. Brak związku w tej grupie nie oznacza, że ultraprzetworzona żywność jest obojętna dla zdrowia. Badanie dotyczyło wyłącznie raka jelita grubego, a nie chorób serca, cukrzycy ani masy ciała.

Po drugie, autorzy wskazują własne ograniczenia, w tym możliwe zakłócenia przez nieuwzględnione czynniki. Kwestionariusz nie był przygotowany do oceny stopnia przetworzenia. Jeśli ktoś jadł jogurt, nie wiadomo, czy owocowy, czy naturalny, a przyjęto dane średnie dla całej populacji. Dietę zmierzono jeden raz w połowie lat dziewięćdziesiątych, a udział UPF w diecie od tamtej pory się zmienił. Autorzy piszą, że ich szacunki prawdopodobnie zaniżają dzisiejsze spożycie, co mogło przyczynić się do braku związku.

Uczestnicy to głównie biali, starsi mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, więc wyniki mogą nie odnosić się do młodszych i bardziej zróżnicowanych grup.

Nie mierzono dodatków do żywności, takich jak emulgatory, ani wszystkich czynników zakłócających, na przykład stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Jak to się ma do tego, co już wiadomo?

Wcześniejsze badania nad tym, jak ultraprzetworzona żywność wiąże się z rakiem jelita grubego, dawały niespójne wyniki. Autorzy powołują się na przegląd parasolowy (przegląd zbiorczych analiz), który według ich opisu uznał jakość dowodów na związek UPF z rakiem jelita grubego za bardzo niską. Chodzi o pracę Lane i wsp. z BMJ z 2024 roku, w której przeanalizowano 45 zbiorczych analiz obejmujących prawie 9,9 miliona osób.

Autorzy porównują swoją analizę z europejskim badaniem EPIC (European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition), w którym zastąpienie 10% masy UPF produktami minimalnie przetworzonymi wiązało się z niższą częstością raka jelita grubego (Al Nahas i wsp., 2025, HR 0,94; od 0,90 do 0,97, wynik podany za opisem w publikacji PLOS Medicine). W nowym badaniu taka sama zamiana dała HR 0,98 (od 0,96 do 0,99), czyli efekt słabszy. Autorzy sądzą, że różnice mogą wynikać ze składu diety, bo w EPIC jadano więcej wysoko przetworzonych wyrobów mięsnych (średnio 36,2 wobec 20,1 grama dziennie) i mniej płatków oraz pieczywa.

Według raportu Światowego Funduszu Badań nad Rakiem (WCRF) z 2018 roku, na który powołują się autorzy, więcej pełnych ziaren, błonnika, nabiału i wapnia wiąże się z niższym ryzykiem raka jelita grubego, a przetworzone mięso, mięso czerwone i alkohol z wyższym. O alkoholu piszemy szerzej w artykule o piciu a długości życia.

Co z tego wynika dla osoby po 40?

Wynik nie daje powodu, by uznać, że ultraprzetworzona żywność jest bezpieczna, ale nie wspiera tezy, że sama jej ilość decyduje o raku jelita grubego. Jedno z możliwych wyjaśnień, które proponują autorzy, to różny skład poszczególnych produktów. Paczkowane pieczywo, płatki śniadaniowe i produkty mleczne wiązały się z niższą częstością zachorowań, a odtworzone wyroby mięsne z wyższą. Zasady zdrowego jedzenia opisujemy w artykule o diecie śródziemnomorskiej, a w tym samym cyklu newsów o żywieniu omawialiśmy wcześniej badanie o poście przerywanym i wątrobie.

Dieta jest jednym z czynników. Wiek, wywiad rodzinny, objawy ze strony przewodu pokarmowego i udział w badaniach przesiewowych mają dla rozpoznania raka jelita grubego duże znaczenie, a badanie żywieniowe ich nie zastępuje. O badaniach przesiewowych, ich rodzaju i terminie najlepiej porozmawiać z lekarzem rodzinnym. Niepokojące objawy, jak krew w stolcu, długotrwała zmiana rytmu wypróżnień lub niewyjaśniony spadek masy ciała, wymagają konsultacji lekarskiej niezależnie od diety.

Najczęstsze pytania

Czy ultraprzetworzona żywność powoduje raka jelita grubego?

W tym badaniu ultraprzetworzona żywność w ujęciu ogólnym nie była związana z zachorowaniem (HR 0,97; od 0,91 do 1,03). Badanie obserwacyjne nie dowodzi jednak przyczyn, a jego wynik nie odpowiada na pytanie o inne choroby.

Dlaczego część produktów, które liczą się jako ultraprzetworzona żywność, wiązała się z niższym ryzykiem?

Według autorów produkty ultraprzetworzone, jak pieczywo i płatki śniadaniowe, były głównym źródłem pełnych ziaren (82,8%), a także częścią błonnika, wapnia i nabiału, które wiążą się z niższym ryzykiem raka jelita grubego. Te korzystne związki mogły częściowo zrównoważyć szkodliwe, jak przetworzone mięso.

Czy to znaczy, że mogę jeść ultraprzetworzone produkty bez ograniczeń?

Nie można tego wywnioskować z badania. Dotyczyło ono jednego nowotworu, a diety w latach dziewięćdziesiątych. Autorzy podkreślają, że ich wyniki wspierają obecne zalecenia żywieniowe, w tym unikanie przetworzonego mięsa.

Źródła

  • Abar L., O’Connell C.P., Hong H.G., Herrick K.A., Kahle L., Lerman J.L. i wsp. Associations of food processing and dietary risk factors with colorectal cancer incidence in the NIH-AARP Diet and Health Study: a cohort study. PLOS Medicine 2026;23(10):e1005251 (publikacja online 15.10.2026). DOI 10.1371/journal.pmed.1005251. Prospektywne badanie kohortowe (obserwacyjne), n = 461 682.
  • Lane M.M., Gamage E., Du S. i wsp. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ 2024;384:e077310. DOI 10.1136/bmj-2023-077310. Przegląd przeglądów (umbrella review) metaanaliz, 45 zbiorczych analiz, n = 9 888 373.
  • Al Nahas A., Yammine Ghantous S., Morales Berstein F. i wsp. Associations between degree of food processing and colorectal cancer risk in a large-scale European cohort. International Journal of Cancer 2025;157(2):260–276. DOI 10.1002/ijc.35361. Prospektywne badanie kohortowe (obserwacyjne); wynik podany za opisem w publikacji PLOS Medicine.

Treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Redakcja Długowiecznie.pl.

Udostępnij artykuł
Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.