Lampka czerwonego wina na drewnianym stole na tarasie, w tle góry

Alkohol a długość życia: co zostało z mitu o lampce wina

23 min czytania

Przez trzydzieści lat powtarzano, że kieliszek czerwonego wina dziennie chroni serce i wydłuża życie. Argument wydawał się mocny: w dziesiątkach badań osoby pijące umiarkowanie żyły dłużej niż abstynenci, a Francuzi mimo tłustej kuchni mieli mało zawałów. Alkohol a długość życia to jednak temat, w którym nauka w ostatniej dekadzie zmieniła zdanie bardziej niż w prawie jakimkolwiek innym obszarze profilaktyki. Nowe metody badawcze pokazały, że „abstynenci” z dawnych badań to w dużej części osoby, które przestały pić z powodu choroby, a sam alkohol, w każdej ilości, zwiększa ryzyko kilku nowotworów, nadciśnienia i migotania przedsionków. W tym artykule wyjaśniamy, co dokładnie wykazały badania z lat 2018–2023, jak to przeliczyć na polskie porcje, dla kogo ryzyko jest największe i jakie są uczciwe odpowiedzi na pytanie „ile mogę”. Jedna z nich brzmi „zero” i piszemy, dlaczego dla wielu osób to najlepsza opcja.

Lampka czerwonego wina na drewnianym stole na tarasie, w tle góry

Czy alkohol skraca życie? Krótka odpowiedź

Tak, w sposób zależny od dawki i bez udowodnionej dawki korzystnej. Największa analiza danych indywidualnych w tej dziedzinie, opublikowana przez zespół Angeli Wood w „The Lancet” w 2018 roku, objęła 599 912 osób pijących z 83 badań w 19 krajach o wysokich dochodach. Śmiertelność ogólna zaczynała rosnąć powyżej około 100 g czystego alkoholu tygodniowo, co w polskich realiach oznacza mniej więcej 5 małych piw, 5 lampek wina lub 5 kieliszków wódki na tydzień. Osoba czterdziestoletnia pijąca 100–200 g tygodniowo traciła w porównaniu z pijącymi mniej około pół roku życia, pijąca 200–350 g od roku do dwóch lat, a pijąca ponad 350 g (w praktyce codzienne dwa, trzy piwa) od czterech do pięciu lat. Dla udaru, niewydolności serca, nadciśnienia i tętniaka aorty nie znaleziono żadnego progu, poniżej którego mniej alkoholu przestawałoby oznaczać mniej ryzyka.

To badanie obserwacyjne, i to ważne zastrzeżenie, bo właśnie z badań obserwacyjnych wziął się mit o lampce wina. Dlatego najważniejsza część tego tekstu dotyczy nie samej liczby, tylko tego, dlaczego dawne badania pokazywały korzyść, a nowsze jej nie widzą.

Skąd wziął się mit o lampce wina i dlaczego upadł

W badaniach z lat 80. i 90. wykres zależności między alkoholem a śmiertelnością miał kształt litery J: abstynenci umierali częściej niż osoby pijące mało, a dopiero od pewnej dawki ryzyko rosło. Przez lata tłumaczono to ochronnym działaniem alkoholu (podnosi HDL, „rozrzedza krew”) i polifenolami z czerwonego wina. Problem leżał w tym, kto był w grupie porównawczej. „Abstynent” w ankiecie to zarówno osoba, która nie piła nigdy, jak i była osoba uzależniona, ktoś, kto rzucił picie po zawale, pacjent z marskością albo senior, który odstawił alkohol przez leki. Ta druga grupa jest chora, więc umiera częściej, i to ona zaniżała wynik „abstynentów”. Do tego osoby pijące umiarkowanie w krajach zachodnich są zwykle zamożniejsze, lepiej wykształcone, szczuplejsze, rzadziej palą i więcej się ruszają. Wino nie było przyczyną ich długiego życia, tylko jego wskaźnikiem.

Trzy linie dowodów to potwierdziły. Pierwsza to metaanaliza Zhao i współpracowników z „JAMA Network Open” (2023): 107 badań kohortowych, 4,8 miliona osób. Po ograniczeniu analizy do badań, które poprawnie zdefiniowały grupę abstynentów i uwzględniły wiek, płeć i palenie, pozorna przewaga osób pijących mało (do 24 g dziennie) znikła i przestała być istotna statystycznie. Ryzyko zgonu rosło wyraźnie od 45 g dziennie u ogółu i już od 25 g dziennie u kobiet.

Druga linia to randomizacja mendlowska, czyli metoda, którą opisywaliśmy przy cholesterolu: porównuje się osoby, które z powodu losowo odziedziczonych wariantów genów piją mniej lub więcej, co usuwa wpływ stylu życia i odwrotnej przyczynowości. Badanie Millwooda i współpracowników w „The Lancet” (2019) na 512 715 dorosłych z Chin, gdzie częsty wariant genu ALDH2 sprawia, że część osób fizjologicznie nie toleruje alkoholu, pokazało, że genetycznie niższe spożycie oznaczało niższe ciśnienie i mniej udarów, bez śladu korzyści przy małych dawkach. Analiza Biddingera i współpracowników w „JAMA Network Open” (2022) na 371 463 uczestnikach UK Biobank dała ten sam obraz: w zwykłej analizie osoby pijące mało miały mniej nadciśnienia i choroby wieńcowej niż abstynenci, ale po uwzględnieniu palenia, masy ciała, aktywności i diety korzyść znikała, a w analizie genetycznej ryzyko rosło wykładniczo wraz z ilością alkoholu, bez bezpiecznego dolnego zakresu.

Trzecia linia to Francja. „Francuski paradoks” z lat 90. tłumaczono winem, dopóki nie policzono, że Francja po prostu przez dekady zaniżała w statystykach liczbę zgonów wieńcowych, a reszta różnicy wynika z diety, palenia i opóźnienia epidemii chorób serca względem krajów północy. Polifenole z wina, z resweratrolem na czele, też nie przeszły testu: w badaniu Semby i współpracowników w „JAMA Internal Medicine” (2014) na 783 mieszkańcach toskańskiego Chianti, gdzie czerwone wino pije się od pokoleń, poziom metabolitów resweratrolu w moczu nie miał żadnego związku ze śmiertelnością, chorobami serca ani nowotworami. O tym, jak podobny mechanizm zbudował legendę sardyńskiego wina, pisaliśmy w artykule o niebieskich strefach.

Co alkohol robi z organizmem po czterdziestce

Mechanizmy szkodliwości są dobrze poznane i nie zależą od rodzaju trunku: etanol jest etanolem, w winie, piwie i wódce. W wątrobie jest metabolizowany do aldehydu octowego, związku, który uszkadza DNA i białka, i to on odpowiada za rakotwórczość. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza alkohol do grupy 1, czyli czynników o udowodnionym działaniu rakotwórczym u ludzi, razem z tytoniem i azbestem. Udokumentowany związek dotyczy co najmniej siedmiu nowotworów: jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby, jelita grubego i piersi. Według analizy Rumgay i współpracowników w „The Lancet Oncology” (2021) alkohol odpowiadał w 2020 roku za 741 tysięcy nowych zachorowań na raka na świecie, czyli 4 procent wszystkich, i co istotne, 103 tysiące z nich (14 procent) przypadało na osoby pijące „umiarkowanie”, poniżej 20 g dziennie. W przypadku raka piersi ryzyko rośnie już od pierwszej porcji dziennie, o około 7 do 10 procent na każde 10 g alkoholu, i nie ma dla niego progu bezpieczeństwa.

Serce i naczynia reagują inaczej, niż głosił mit. Alkohol podnosi ciśnienie tętnicze w sposób liniowy; w badaniu chińskim każde 280 g tygodniowo oznaczało około 4 mm Hg ciśnienia skurczowego więcej, a o tym, ile to znaczy dla ryzyka, piszemy w artykule o ciśnieniu krwi a długości życia. Zwiększa też ryzyko migotania przedsionków, najczęstszej arytmii po pięćdziesiątce: w analizie pięciu europejskich kohort (Csengeri i współpracownicy, „European Heart Journal”, 2021; 107 845 osób) już jedna porcja dziennie wiązała się z ryzykiem wyższym o 16 procent. Jedyny efekt, który wyszedł na korzyść alkoholu w analizie Wood, to nieco mniej zawałów niezakończonych zgonem, ale został z nawiązką zrównoważony przez więcej udarów, niewydolności serca i zgonów z innych przyczyn.

Mózg po czterdziestce jest szczególnie wrażliwy. Alkohol pogarsza jakość snu (ułatwia zaśnięcie, ale fragmentuje drugą połowę nocy i tłumi sen REM, o czym pisaliśmy przy śnie a długości życia), nasila objawy lęku następnego dnia i przyspiesza zanik mózgu. Komisja „The Lancet” do spraw demencji wymienia picie powyżej 21 porcji tygodniowo wśród modyfikowalnych czynników ryzyka otępienia, a dane obrazowe z UK Biobank pokazują mniejszą objętość istoty szarej już u osób pijących jedną, dwie porcje dziennie. Do tego dochodzą upadki, interakcje z lekami (nasenne, przeciwbólowe, przeciwcukrzycowe, przeciwzakrzepowe) i to, że z wiekiem spada ilość wody w organizmie, więc ta sama dawka daje wyższe stężenie we krwi niż dwadzieścia lat wcześniej.

Ile to „mało”: przelicznik na polskie porcje

Polska porcja standardowa to 10 g czystego alkoholu: 250 ml piwa o mocy 5 procent, 100 ml wina 12 procent albo 30 ml wódki 40 procent. W praktyce „jedno piwo” z butelki 500 ml to dwie porcje, „lampka wina” nalana w domu to zwykle 150–200 ml, czyli 1,5 do 2 porcji, a kieliszek wódki 50 ml to niemal dwie porcje. Większość osób, które uważają, że piją „jedną, dwie dziennie”, pije w rzeczywistości trzy, cztery.

Na tym tle rządowe wytyczne na świecie zaczęły się zmieniać. Kanada w 2023 roku zastąpiła dawne limity (10 porcji tygodniowo dla kobiet, 15 dla mężczyzn) skalą ryzyka: do 2 porcji tygodniowo ryzyko niskie, 3 do 6 umiarkowane, 7 i więcej rosnące z każdą kolejną, bez różnicy między płciami. WHO Europa w styczniu 2023 roku wydała oświadczenie, że nie istnieje poziom spożycia bezpieczny dla zdrowia, i zwróciła uwagę, że około połowa nowotworów przypisywanych alkoholowi w regionie europejskim występuje u osób pijących „lekko lub umiarkowanie”, a nie u osób uzależnionych. Europejski Kodeks Walki z Rakiem ujmuje to w jednym zdaniu: jeśli pijesz, ogranicz spożycie, a dla profilaktyki nowotworów najlepiej nie pić w ogóle.

Jest tu jedno zastrzeżenie, które należy dodać, bo jest uczciwe i rzadko cytowane. Analiza Global Burden of Disease 2020 („The Lancet”, 2022; 204 kraje) wyliczyła tak zwany poziom minimalnego ryzyka osobno dla każdej grupy wieku. Dla osób w wieku 15–39 lat wyszedł bliski zera (0,14 porcji dziennie), bo w tym wieku szkody to głównie wypadki, urazy i przemoc. Dla osób 40–64 lata wyniósł od pół do niecałych dwóch porcji dziennie w zależności od regionu, a dla osób po 65. roku życia nieco więcej, bo w starszym wieku w bilansie rośnie waga chorób serca, przy których małe dawki wypadały w dawnych badaniach neutralnie lub lekko korzystnie. Autorzy tej analizy zastrzegają jednak, że krzywe dla serca oparli na badaniach obserwacyjnych, tych samych, które metaanaliza Zhao i badania genetyczne kwestionują, i że „poziom minimalnego ryzyka” nie oznacza poziomu korzystnego, tylko taki, przy którym łączne ryzyko jest podobne jak u niepijących. Innymi słowy: po czterdziestce jedna porcja kilka razy w tygodniu nie jest katastrofą, ale nie ma też żadnego dowodu, że komukolwiek pomaga, a dla raka piersi i ciśnienia liczy się każda.

Polska na tle świata

Według danych GUS zebranych przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom w 2024 roku statystyczny mieszkaniec Polski wypił 8,8 litra czystego alkoholu, nieco mniej niż w latach 2020–2021 (9,6–9,7 l), ale wciąż powyżej średniej światowej. Ponad połowa tej ilości to piwo, prawie 40 procent wyroby spirytusowe, wino to margines. W tej statystyce są wszyscy, także osoby niepijące i dzieci, więc rzeczywiste spożycie wśród osób pijących jest znacznie wyższe: 8,8 litra czystego alkoholu to 880 porcji standardowych rocznie na osobę, czyli ponad 16 tygodniowo, grubo powyżej progu 100 g z analizy Wood.

Polski wzorzec ma dwie cechy, które z punktu widzenia długowieczności są gorsze niż wzorzec śródziemnomorski: duży udział mocnych alkoholi i picie skoncentrowane w weekend. Ta sama tygodniowa ilość wypita w dwa wieczory obciąża wątrobę, ciśnienie i rytm serca bardziej niż rozłożona w czasie, a epizody upijania się (pięć i więcej porcji na raz) są osobnym czynnikiem ryzyka udaru i nagłego zgonu sercowego. Mężczyźni w Polsce umierają z przyczyn związanych z alkoholem kilkakrotnie częściej niż kobiety, ale to kobiety mają niższy próg szkodliwości, zwłaszcza dla raka piersi i wątroby.

Co z tym zrobić po czterdziestce

Nie piszemy tego tekstu po to, by kogokolwiek moralizować, tylko by dać dane do własnej decyzji. Z tych danych wynika kilka praktycznych wniosków.

Wzorzec jedzenia to osobny temat: nowe badanie na 461 682 osobach nie wykazało, aby ogólne spożycie żywności ultraprzetworzonej wiązało się z rakiem jelita grubego, choć ma to ograniczenia badań obserwacyjnych. Opisaliśmy je w artykule ultraprzetworzona żywność a rak jelita grubego.

  • Nie zaczynać dla zdrowia. Osoba, która nie pije, nie ma żadnego medycznego powodu, by zacząć, a każdy argument o „lampce wina dla serca” jest dziś nieaktualny. To najprostsza i najlepiej udokumentowana opcja i dotyczy coraz większej grupy: badania rynku pokazują, że odsetek dorosłych Polaków deklarujących abstynencję rośnie, a sprzedaż piw bezalkoholowych w Polsce należy do najwyższych w Europie.
  • Policzyć porcje, nie kieliszki. Tydzień zapisywania, ile naprawdę się pije, w porcjach po 10 g, dla większości osób jest zaskoczeniem. Progi do zapamiętania: do 100 g tygodniowo (10 porcji) ryzyko niewielkie w analizie Wood, do 2 porcji tygodniowo ryzyko niskie według skali kanadyjskiej.
  • Rozłożyć, nie kumulować. Dwa, trzy dni w tygodniu całkiem bez alkoholu i nigdy więcej niż dwie porcje na raz to zasada, która ogranicza najbardziej szkodliwy element polskiego wzorca.
  • Sprawdzić swoje ryzyko osobiste. Rak piersi w rodzinie, nadciśnienie, migotanie przedsionków, stłuszczenie wątroby, cukrzyca, leki nasenne lub przeciwzakrzepowe: w każdej z tych sytuacji bilans przesuwa się wyraźnie w stronę zera. Przy nadciśnieniu rezygnacja z alkoholu daje zwykle 3–4 mm Hg mniej.
  • Rodzaj trunku nie ma znaczenia. Czerwone wino nie chroni bardziej niż piwo. Liczy się gram etanolu.
  • Jeśli ograniczenie nie wychodzi, powiedzieć o tym lekarzowi. Trudność z ograniczeniem picia nie jest kwestią silnej woli, tylko sygnałem, który lekarz rodzinny umie odczytać i do którego istnieje skuteczna pomoc, także bezpłatna, w poradniach leczenia uzależnień NFZ bez skierowania.

Najczęstsze pytania o alkohol a długość życia (FAQ)

Czy lampka czerwonego wina dziennie jest zdrowa dla serca?

Nie według badań z ostatniej dekady. Pozorna korzyść w dawnych badaniach wynikała z tego, że grupa „abstynentów” zawierała osoby, które przestały pić z powodu choroby, oraz z tego, że umiarkowanie pijący prowadzili zdrowszy styl życia. Po poprawkach metodologicznych (metaanaliza 107 badań, 4,8 mln osób, 2023) i w badaniach genetycznych korzyść znika, a ryzyko nadciśnienia, migotania przedsionków i raka piersi rośnie od pierwszej porcji.

Jaka ilość alkoholu jest bezpieczna?

WHO stwierdza, że żadna ilość nie jest bezpieczna dla zdrowia, zwłaszcza w kontekście nowotworów. Dla śmiertelności ogólnej analiza na 600 tysiącach osób wskazuje wyraźny wzrost powyżej 100 g czystego alkoholu tygodniowo (10 polskich porcji). Kanadyjska skala z 2023 roku uznaje do 2 porcji tygodniowo za ryzyko niskie, 3–6 za umiarkowane, 7 i więcej za rosnące.

Czy alkohol powoduje raka?

Tak. IARC zalicza alkohol do grupy 1 czynników rakotwórczych. Udowodniony związek dotyczy nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby, jelita grubego i piersi. W 2020 roku alkohol odpowiadał za 741 tysięcy zachorowań na świecie, z czego 103 tysiące u osób pijących poniżej 20 g dziennie.

Ile to jedna porcja alkoholu w Polsce?

10 g czystego alkoholu: 250 ml piwa 5 procent, 100 ml wina 12 procent lub 30 ml wódki 40 procent. Butelka piwa 500 ml to dwie porcje, domowa lampka wina 150–200 ml to 1,5 do 2 porcji.

Czy po pięćdziesiątce alkohol szkodzi bardziej?

Pod kilkoma względami tak. Z wiekiem spada ilość wody w organizmie, więc ta sama dawka daje wyższe stężenie we krwi; rośnie liczba przyjmowanych leków, z którymi alkohol wchodzi w interakcje; rośnie ryzyko upadków, migotania przedsionków i zaburzeń snu. Jednocześnie w analizie GBD 2020 bilans ryzyka w starszym wieku jest mniej niekorzystny niż u młodych, bo u młodych dominują wypadki. Nie zmienia to faktu, że nie ma dowodu na korzyść z picia w żadnym wieku.

Podsumowanie: najważniejsze wnioski

  • Mit o „lampce wina dla serca” upadł z powodu błędu w grupie porównawczej: wśród „abstynentów” byli chorzy, którzy przestali pić. Po poprawkach i w badaniach genetycznych korzyść znika.
  • Śmiertelność ogólna rośnie wyraźnie powyżej 100 g czystego alkoholu tygodniowo (10 polskich porcji); 350 g i więcej tygodniowo to 4–5 lat życia mniej u czterdziestolatka.
  • Alkohol jest rakotwórczy w każdej ilości (IARC, grupa 1); 14 procent nowotworów przypisywanych alkoholowi występuje u osób pijących „umiarkowanie”. Dla raka piersi nie ma progu bezpieczeństwa.
  • Podnosi ciśnienie liniowo i zwiększa ryzyko migotania przedsionków już przy jednej porcji dziennie.
  • Polska porcja to 10 g; statystyczny Polak wypija 8,8 l czystego alkoholu rocznie, czyli ponad 16 porcji tygodniowo, z dużym udziałem mocnych trunków i picia weekendowego.
  • Nie ma medycznego powodu, by zaczynać pić. Dla osób, które piją, najlepiej udokumentowane kroki to policzenie porcji, dni bez alkoholu, maksimum dwie porcje na raz i ocena własnego ryzyka. Zero jest pełnoprawną i dla wielu osób najlepszą opcją.

Najkrótsza wersja: alkohol nie wydłuża życia nikomu, a skraca je w stopniu zależnym od dawki. To, co w dawnych badaniach wyglądało na efekt wina, było efektem zdrowego stylu życia osób, które to wino piły.

Źródła

  1. Wood A.M., Kaptoge S., Butterworth A.S. i wsp., Risk thresholds for alcohol consumption: combined analysis of individual-participant data for 599 912 current drinkers in 83 prospective studies, „The Lancet”, 2018, 391(10129):1513–1523, DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30134-X (analiza danych indywidualnych z 83 badań obserwacyjnych, n=599 912)
  2. Zhao J., Stockwell T., Naimi T. i wsp., Association Between Daily Alcohol Intake and Risk of All-Cause Mortality: A Systematic Review and Meta-analyses, „JAMA Network Open”, 2023, 6(3):e236185, PubMed 37000449 (metaanaliza 107 badań kohortowych, n=4,8 mln)
  3. Millwood I.Y., Walters R.G., Mei X.W. i wsp., Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China, „The Lancet”, 2019, 393(10183):1831–1842, DOI: 10.1016/S0140-6736(18)31772-0 (badanie kohortowe z randomizacją mendlowską, n=512 715)
  4. Biddinger K.J., Emdin C.A., Haas M.E. i wsp., Association of Habitual Alcohol Intake With Risk of Cardiovascular Disease, „JAMA Network Open”, 2022, 5(3):e223849, DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2022.3849 (badanie kohortowe z randomizacją mendlowską, n=371 463)
  5. GBD 2020 Alcohol Collaborators (Bryazka D. i wsp.), Population-level risks of alcohol consumption by amount, geography, age, sex, and year: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2020, „The Lancet”, 2022, 400(10347):185–235, DOI: 10.1016/S0140-6736(22)00847-9 (analiza modelowa, 204 kraje)
  6. Rumgay H., Shield K., Charvat H. i wsp., Global burden of cancer in 2020 attributable to alcohol consumption: a population-based study, „The Lancet Oncology”, 2021, 22(8):1071–1080, DOI: 10.1016/S1470-2045(21)00279-5 (analiza populacyjna)
  7. Csengeri D., Sprünker N.A., Di Castelnuovo A. i wsp., Alcohol consumption, cardiac biomarkers, and risk of atrial fibrillation and adverse outcomes, „European Heart Journal”, 2021, 42(12):1170–1177, DOI: 10.1093/eurheartj/ehaa953 (analiza 5 kohort europejskich, n=107 845)
  8. Semba R.D., Ferrucci L., Bartali B. i wsp., Resveratrol Levels and All-Cause Mortality in Older Community-Dwelling Adults, „JAMA Internal Medicine”, 2014, 174(7):1077–1084, DOI: 10.1001/jamainternmed.2014.1582 (badanie kohortowe InCHIANTI, n=783; badanie przełomowe, starsze niż 5 lat)
  9. Livingston G. i wsp., Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission, „The Lancet”, 2024, 404(10452):572–628, DOI: 10.1016/S0140-6736(24)01296-0 (raport komisji eksperckiej)
  10. WHO Regional Office for Europe, No level of alcohol consumption is safe for our health, oświadczenie z 4 stycznia 2023, who.int, na podstawie: Anderson B.O. i wsp., Health and cancer risks associated with low levels of alcohol consumption, „The Lancet Public Health”, 2023, DOI: 10.1016/S2468-2667(22)00317-6 (stanowisko organizacji zdrowia publicznego)
  11. Canadian Centre on Substance Use and Addiction, Canada’s Guidance on Alcohol and Health, 2023, ccsa.ca (wytyczne zdrowia publicznego)
  12. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (dane GUS), Spożycie napojów alkoholowych na jednego mieszkańca w 2024 roku, kcpu.gov.pl (statystyka publiczna)
  13. Europejski Kodeks Walki z Rakiem, 4. edycja, IARC/Komisja Europejska, cancer-code-europe.iarc.fr (zalecenia profilaktyczne)

Treści na dlugowiecznie.pl mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępują konsultacji z lekarzem ani indywidualnej porady medycznej. Jeśli ograniczenie picia sprawia trudność, porozmawiaj o tym z lekarzem rodzinnym; bezpłatną pomoc bez skierowania oferują poradnie leczenia uzależnień NFZ.

Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.

Udostępnij artykuł
Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.