Profilaktyka osteoporozy kojarzy się z szklanką mleka i tabletką wapnia z witaminą D. Tymczasem w maju 2026 roku „BMJ” opublikował przegląd 69 badań z losowym przydziałem, który obejmował ponad 150 tysięcy dorosłych i nie potwierdził, że takie suplementy zapobiegają złamaniom. To nie znaczy, że kości są sprawą przypadku. Sprawdziliśmy, co mówią o tym polskie wytyczne z 2022 roku, badania nad ćwiczeniami i przegląd dotyczący alkoholu, żeby ułożyć listę rzeczy, które mają dowody, i tych, które ich nie mają.
- Czym jest osteoporoza i dlaczego mówi się o niej „cicha choroba”
- Kto powinien zrobić badanie gęstości kości
- Czy wapń i witamina D chronią przed złamaniami
- Profilaktyka osteoporozy: co działa na kości, czyli ruch, który je obciąża
- Białko, alkohol i papierosy
- Leki na osteoporozę
- Co z tego wynika dla profilaktyki osteoporozy po czterdziestce
- Najczęstsze pytania o profilaktykę osteoporozy (FAQ)
- Czy osteoporoza boli?
- Czy wapń i witamina D zapobiegają osteoporozie?
- Kto powinien zrobić densytometrię?
- Jakie ćwiczenia są najlepsze na kości?
- Czy mężczyźni też chorują na osteoporozę?
- Podsumowanie: najważniejsze wnioski
- Źródła

Czym jest osteoporoza i dlaczego mówi się o niej „cicha choroba”
Osteoporoza to choroba, w której kości tracą gęstość i stają się podatne na złamania, często przy zwykłym potknięciu albo upadku z własnej wysokości. Rozpoznaje się ją na podstawie badania gęstości kości (densytometrii, czyli badania DXA), w którym wynik wyrażony jako T-score (porównanie z gęstością kości zdrowych młodych dorosłych) wynosi −2,5 lub mniej. Wynik od −1 do −2,5 to osteopenia, czyli obniżona gęstość kości, ale jeszcze nie osteoporoza. Takie definicje podają polskie wytyczne z 2022 roku („Zalecenia postępowania diagnostycznego i leczniczego w osteoporozie w Polsce”, Głuszko i wsp., „Endokrynologia Polska”, 2023).
Z tych samych wytycznych wynika skala problemu. W Polsce żyje według różnych szacunków od około 2 do 2,1 miliona osób z osteoporozą, a około 80 procent z nich to kobiety. Rocznie dochodzi do 126 do 206 tysięcy złamań niskoenergetycznych, czyli takich, które powstają bez dużego urazu. W ciągu pierwszego roku po złamaniu bliższego końca kości udowej (okolice biodra) umiera około 30 procent chorych. Leczonych odpowiednio jest, zależnie od źródła, tylko około 6 do 17 procent. To jest właśnie ta „cisza”. Choroba przez lata nie boli, a pierwszym objawem bywa dopiero złamanie.
Kto powinien zrobić badanie gęstości kości
Według polskich wytycznych badanie densytometryczne (DXA) jest wskazane u kobiet po menopauzie i mężczyzn po 50. roku życia, jeśli ryzyko złamań według kalkulatora FRAX wynosi co najmniej 5 procent w ciągu 10 lat albo jeśli ryzyko jest wysokie bez wcześniejszych złamań. Badanie jest też wskazane po każdym złamaniu niskoenergetycznym. FRAX to kalkulator, który szacuje ryzyko złamania w ciągu najbliższych 10 lat, a jego polska wersja (FRAX PL) jest bezpłatna i dostępna w internecie.
Wpisuje się do niego między innymi wiek, masę ciała i wzrost, wcześniejsze złamania, złamanie biodra u rodziców, palenie, przyjmowanie sterydów i choroby, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów.
Amerykańska grupa ekspertów USPSTF (US Preventive Services Task Force) zaleca w dokumencie z 2025 roku badanie przesiewowe kobiet od 65. roku życia oraz kobiet po menopauzie poniżej 65 lat z co najmniej jednym czynnikiem ryzyka (stopień B). Dla mężczyzn dowody uznano za niewystarczające. To zalecenia amerykańskie, więc nie przenosimy ich mechanicznie na Polskę, ale kierunek jest podobny, czyli badamy tych, u których ryzyko jest podwyższone, a nie wszystkich po kolei.
Z praktycznego punktu widzenia pierwszym krokiem jest policzenie FRAX i rozmowa z lekarzem rodzinnym albo z reumatologiem czy endokrynologiem. Zasady refundacji badania DXA i wymagane skierowanie zależą od wskazań, więc trzeba je sprawdzić u lekarza lub w oddziale NFZ.
Czy wapń i witamina D chronią przed złamaniami
W maju 2026 roku ukazał się w „BMJ” przegląd systematyczny i metaanaliza badań z losowym przydziałem (Massé i wsp.; 69 badań, 153 902 dorosłych), porównujący wapń, witaminę D i oba razem z placebo albo brakiem leczenia. Wyniki dla każdego złamania (każdego rodzaju) przedstawiały się tak:
- wapń (11 badań, 9067 osób): ryzyko względne 0,91 (przedział ufności 0,81–1,01), pewność dowodów umiarkowana,
- witamina D (36 badań, 92 045 osób): ryzyko względne 1,00 (0,95–1,06), pewność wysoka,
- wapń z witaminą D razem (15 badań, 51 126 osób): ryzyko względne 0,91 (0,84–0,99), pewność wysoka.
Ryzyko względne 0,91 oznacza, że w grupie przyjmującej suplement odnotowano o 9 procent mniej złamań niż w grupie porównawczej. Przedział ufności to zakres, w którym prawdziwa wartość najprawdopodobniej się mieści. Dla wapnia sięga jedynki (nie widać pewnej różnicy), a dla połączenia obu preparatów jest minimalnie poniżej jedynki. Autorzy ocenili jednak wyniki także w liczbach bezwzględnych, czyli ilu ludzi faktycznie uniknęło złamania, i uznali, że korzyść jest za mała, żeby miała znaczenie kliniczne. Podobnie wypadły złamania biodra i upadki. Wnioski nie zmieniały się istotnie w zależności od wieku, płci, wcześniejszych złamań czy ilości wapnia w diecie.
Ograniczenia przeglądu są ważne. Około 87 procent uczestników mieszkało we własnych domach, a 73 procent nie należało do grup wysokiego ryzyka złamań, więc wynik nie rozstrzyga o osobach z rozpoznaną osteoporozą, po złamaniach czy w domach opieki. Autorzy zaznaczają też, że wnioski mogą nie dotyczyć osób z niektórymi chorobami kości i przyjmujących leki na osteoporozę. Autorzy wzywają też instytucje i organy regulacyjne do ponownej oceny zaleceń o rutynowej suplementacji. Towarzyszący artykułowi komentarz redakcyjny proponuje przesunąć uwagę i pieniądze na ćwiczenia równowagi i oporowe oraz programy zapobiegania upadkom.
Polskie wytyczne z 2022 roku brzmią inaczej, bo zalecają łączną podaż wapnia z diety i suplementów na poziomie 800 do 1200 miligramów na dobę oraz wyrównanie niedoboru witaminy D (jej stężenie we krwi, mierzone jako 25(OH)D, ma mieścić się w zakresie referencyjnym). Nie ma tu sprzeczności w sensie logicznym, bo wytyczne dotyczą leczenia chorych, a przegląd BMJ w większości osób z populacji ogólnej.
Z naszej strony wniosek jest następujący. Rutynowe połykanie wapnia i witaminy D „na kości” przez osobę zdrową nie ma dziś dobrych dowodów. Najpierw jedzenie jako źródło wapnia (nabiał, ryby z ośćmi, zielone warzywa), a suplement wtedy, gdy lekarz stwierdzi niedobór. Szerzej o witaminie D, w tym o różnicy zdań między wytycznymi polskimi i amerykańskimi, piszemy w artykule o witaminie D a długowieczności.
Profilaktyka osteoporozy: co działa na kości, czyli ruch, który je obciąża
Najlepsze dowody dotyczą ćwiczeń oporowych, czyli ćwiczeń z ciężarem, które zmuszają mięśnie i kości do większej pracy. W metaanalizie z 2025 roku (Zhao i wsp., „Journal of Orthopaedic Surgery and Research”; 17 badań z losowym przydziałem, 690 kobiet po menopauzie) trening oporowy poprawiał gęstość kości w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (SMD 0,88) i w szyjce kości udowej (SMD 0,89) w porównaniu z grupą kontrolną. SMD to miara wielkości efektu niezależna od jednostek, a wartości około 0,8 uważa się umownie za duże.
Trzeba jednak zaznaczyć, że wyniki bardzo się między badaniami różniły (miara rozbieżności I² wyniosła powyżej 87 procent, a im wyższa, tym większe różnice), więc to raczej kierunek niż dokładna liczba. Korzyść była częściej widoczna przy dużej intensywności (co najmniej 70 procent maksymalnego ciężaru, jaki można podnieść raz), przy trzech sesjach w tygodniu i programach trwających co najmniej 48 tygodni.
Wiele mówi też badanie LIFTMOR (Watson i wsp., „Journal of Bone and Mineral Research”, 2018), jedyne w tym zestawieniu starsze niż pięć lat, ale uchodzące za punkt odniesienia. Wzięło w nim udział 101 kobiet po menopauzie, średnio 65-letnich, z niską gęstością kości. Przez osiem miesięcy jedna grupa wykonywała pod nadzorem dwa razy w tygodniu po 30 minut ćwiczeń z dużym obciążeniem (powyżej 85 procent maksymalnego ciężaru) i krótkich ćwiczeń z uderzeniem o podłoże (np. zeskoki), a druga ćwiczyła w domu lekko. Gęstość kości w kręgosłupie lędźwiowym wzrosła w pierwszej grupie o 2,9 procent, a w drugiej spadła o 1,2 procent.
W szyjce kości udowej było to odpowiednio 0,3 i −1,9 procent. Zaobserwowano jedno drobne zdarzenie niepożądane (skurcz mięśni pleców). Badanie miało swoje ograniczenia, bo uczestniczyły w nim zdrowe kobiety z niską gęstością kości, trening był ściśle nadzorowany, a grupa była niewielka. Osoba z rozpoznaną osteoporozą, po złamaniu kręgu albo z bólem pleców powinna zacząć od rozmowy z lekarzem i fizjoterapeutą, a nie od dźwigania.
Drugi rodzaj ruchu chroni nie kość, tylko przed upadkiem. W przeglądzie Cochrane (Sherrington i wsp., 2019; 108 badań, 23 407 osób po 60. roku życia) ćwiczenia równowagi i funkcjonalne zmniejszały liczbę upadków o około 24 procent (wskaźnik 0,76, wysoka pewność dowodów), a programy łączące kilka rodzajów ćwiczeń o około 34 procent. Przegląd jest starszy niż pięć lat, ale to wciąż najczęściej cytowane zestawienie. Spacer jako jedyna forma ruchu nie przyniósł w nim wyraźnej poprawy, choć opierało się to na zaledwie dwóch badaniach, więc dowody są bardzo słabe.
O tym, co spacer daje poza kośćmi, piszemy w tekście o spacerze a długości życia. Jak ćwiczyć siłowo w praktyce, opisaliśmy w artykule o treningu siłowym po 50. roku życia, a o utracie mięśni, która idzie w parze z utratą kości, w tekście o sarkopenii.
Białko, alkohol i papierosy
Polskie wytyczne zalecają około 1,2 grama białka na kilogram masy ciała dziennie, czyli około 84 gramów dla osoby ważącej 70 kilogramów. To zalecenie ekspertów, nie wynik jednoznacznego badania, a przy chorobie nerek ilość białka ustala lekarz.
Alkohol ma w kościach dobrze opisany ślad. W metaanalizie z 2022 roku (Godos i wsp., „International Journal of Environmental Research and Public Health”; 17 badań obserwacyjnych, w tym 8 o złamaniach i 240 871 osób) ryzyko złamania biodra rosło od trzech porcji alkoholu dziennie. Przy trzech porcjach ryzyko względne wynosiło 1,33 (czyli o 33 procent więcej złamań niż przy najmniejszym spożyciu), a przy czterech 1,59.
Autorzy piszą, że rola małych dawek jest niepewna, a minimalnie wyższa gęstość kości u osób pijących niewiele nie ma znaczenia klinicznego. Badania były obserwacyjne i oparte na samoopisie, więc dowodzą związku, nie przyczyny. Nie traktujemy więc picia „na kości” jako opcji, a najbezpieczniejszą dawką dla kości jest zero.
Polskie wytyczne zalecają także eliminację używek, w tym papierosów. Szczegółowych progów w nich nie podano, a ogólnie o alkoholu piszemy w artykule alkohol a długość życia.
Leki na osteoporozę
Leczenie farmakologiczne to sprawa lekarza i opiera się na ryzyku złamania, a nie na samym wyniku badania. Polskie wytyczne za próg interwencji u osób od 50. roku życia bez wcześniejszych złamań uznają ryzyko co najmniej 10 procent dla złamań głównych (kręgosłup, biodro, nadgarstek, bark) albo co najmniej 3 procent dla złamania biodra w ciągu 10 lat, albo T-score −2,5 lub niższy. Ponieważ odpowiednio leczonych jest zaledwie kilka do kilkunastu procent chorych, to właśnie niedoleczenie jest w Polsce problemem.
Co z tego wynika dla profilaktyki osteoporozy po czterdziestce
Dowodów, że ćwiczenia i dieta w wieku 40 lat zapobiegną złamaniu po osiemdziesiątce, nie ma, bo nikt nie prowadził badań przez czterdzieści lat. Mamy za to dobre dowody na kilka rzeczy, które nie kosztują wiele.
- Policzyć FRAX (kalkulator FRAX PL jest bezpłatny) i porozmawiać z lekarzem o densytometrii, zwłaszcza po menopauzie, po złamaniu, przy przyjmowaniu sterydów, paleniu albo osteoporozie w rodzinie.
- Ćwiczyć z obciążeniem co najmniej dwa razy w tygodniu, najlepiej na początku pod okiem trenera lub fizjoterapeuty.
- Dołożyć ćwiczenia równowagi, bo zmniejszają liczbę upadków.
- Dbać o wapń z jedzenia i białko, a suplementy wapnia i witaminy D brać po stwierdzeniu niedoboru, nie profilaktycznie.
- Zrezygnować z papierosów i nie traktować alkoholu jako dodatku dla zdrowia kości.
Skuteczna profilaktyka osteoporozy łączy ruch obciążający kości, wystarczającą ilość białka i wapnia oraz unikanie palenia. Profilaktyka osteoporozy obejmuje też ocenę ryzyka złamań u lekarza.
Najczęstsze pytania o profilaktykę osteoporozy (FAQ)
Czy osteoporoza boli?
Zwykle nie, dlatego nazywa się ją „cichą chorobą”. Pierwszym objawem bywa złamanie, na przykład kręgu, nadgarstka albo biodra, powstałe przy niewielkim urazie. Dlatego ocena ryzyka (FRAX) i badanie gęstości kości są ważne, zanim cokolwiek zacznie boleć.
Czy wapń i witamina D zapobiegają osteoporozie?
Przegląd BMJ z 2026 roku (69 badań, 153 902 osób, w większości zdrowych i mieszkających we własnych domach) wykazał, że wapń, witamina D i oba razem nie zmniejszają istotnie liczby złamań ani upadków. Nie dotyczy to jednak osób z niedoborem, z rozpoznaną osteoporozą czy w domach opieki, dla których decyzję podejmuje lekarz.
Kto powinien zrobić densytometrię?
Według polskich wytycznych kobiety po menopauzie i mężczyźni po 50. roku życia z ryzykiem złamania według FRAX co najmniej 5 procent w ciągu 10 lat albo z wysokim ryzykiem, a także każdy po złamaniu niskoenergetycznym. Zasady skierowania i refundacji trzeba sprawdzić u lekarza lub w oddziale NFZ.
Jakie ćwiczenia są najlepsze na kości?
Najlepsze dowody dotyczą ćwiczeń z dużym obciążeniem, zwykle dwa do trzech razy w tygodniu, przez co najmniej kilka miesięcy (metaanaliza Zhao 2025, badanie LIFTMOR). Do tego ćwiczenia równowagi, które zmniejszają liczbę upadków (Cochrane 2019). Osoby z rozpoznaną osteoporozą powinny zacząć pod nadzorem fizjoterapeuty.
Czy mężczyźni też chorują na osteoporozę?
Tak, ale rzadziej, bo według polskich wytycznych około 80 procent chorych to kobiety, czyli około jedna piąta to mężczyźni. Amerykańska grupa USPSTF uznała w 2025 roku, że dowody na korzyść z badań przesiewowych u mężczyzn są niewystarczające, więc decyduje ocena indywidualna.
Podsumowanie: najważniejsze wnioski
- W Polsce osteoporozę ma około 2 milionów osób, a leczonych odpowiednio jest tylko kilka do kilkunastu procent (wytyczne 2022).
- Przegląd BMJ z 2026 roku (69 badań, 153 902 osób) nie potwierdził, że wapń, witamina D i oba razem zapobiegają złamaniom u osób zdrowych.
- Najlepsze dowody dotyczą ćwiczeń z obciążeniem (metaanaliza 2025, 17 badań) i ćwiczeń równowagi, które zmniejszają liczbę upadków o około jedną czwartą (Cochrane 2019).
- Alkohol zwiększa ryzyko złamania biodra od trzech porcji dziennie, a papierosów wytyczne zalecają unikać.
- Pierwszy krok to policzenie FRAX i rozmowa z lekarzem o densytometrii, a nie tabletka.
Najkrótsza wersja jest taka, że kości trzeba obciążać i chronić przed upadkami, a nie zasypywać wapniem.
Źródła
- Głuszko P., Lorenc R.S., Sewerynek E., Misiorowski W. i wsp., Zalecenia postępowania diagnostycznego i leczniczego w osteoporozie w Polsce. Aktualizacja 2022, „Endokrynologia Polska”, 2023, 74(1) (wytyczne kliniczne, Wielodyscyplinarne Forum Osteoporotyczne i Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji)
- Massé O., Mercurio C.M., Dupuis S., Al Sahwi M., Arruda A., Dallaire G., Desforges K., Dugré N., Williamson D., Calcium, vitamin D, or combined supplementation to prevent fractures and falls: systematic review and meta-analysis, „BMJ”, 2026, 393:e088050, DOI: 10.1136/bmj-2025-088050 (przegląd systematyczny i metaanaliza RCT, 69 badań, n=153 902)
- Zhao F., Su W., Sun Y., Wang J., Lu B., Yun H., Optimal resistance training parameters for improving bone mineral density in postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis, „Journal of Orthopaedic Surgery and Research”, 2025, 20(1):523, DOI: 10.1186/s13018-025-05890-1 (metaanaliza RCT, 17 badań, n=690)
- Watson S.L., Weeks B.K., Weis L.J., Harding A.T., Horan S.A., Beck B.R., High-Intensity Resistance and Impact Training Improves Bone Mineral Density and Physical Function in Postmenopausal Women With Osteopenia and Osteoporosis: The LIFTMOR Randomized Controlled Trial, „Journal of Bone and Mineral Research”, 2018, 33(2):211–220 (RCT, n=101; starsze niż 5 lat, użyte jako badanie przełomowe)
- Sherrington C., Fairhall N.J., Wallbank G.K., Tiedemann A., Michaleff Z.A., Howard K., Clemson L., Hopewell S., Lamb S.E., Exercise for preventing falls in older people living in the community, „Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2019, Issue 1 (przegląd Cochrane, 108 badań, n=23 407; starszy niż 5 lat, użyty jako punkt odniesienia)
- Godos J., Giampieri F., Chisari E., Micek A., Paladino N., Forbes-Hernández T.Y., Quiles J.L., Battino M., La Vignera S., Musumeci G., Grosso G., Alcohol Consumption, Bone Mineral Density, and Risk of Osteoporotic Fractures: A Dose–Response Meta-Analysis, „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 2022, 19(3):1515 (metaanaliza badań obserwacyjnych, 17 badań)
- US Preventive Services Task Force, Screening for Osteoporosis to Prevent Fractures: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement, „JAMA”, 2025 (rekomendacja grupy ekspertów)
Treści na dlugowiecznie.pl mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępują konsultacji z lekarzem ani indywidualnej porady medycznej. Przed rozpoczęciem ćwiczeń z obciążeniem lub zmianą suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli masz rozpoznaną osteoporozę, chorobę nerek, serca lub kręgosłupa.
Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.



