Leśna ścieżka pokryta jesiennymi liśćmi w ciepłym świetle

Kontakt z naturą a zdrowie psychiczne: co wiemy, a czego nie

22 min czytania

W skrócie

Kontakt z naturą a zdrowie psychiczne: nastrój w badaniach się poprawiał, ale hormon stresu już nie. Po pobycie w lesie stężenie kortyzolu, czyli hormonu stresu, nie spadło. Za to w przeglądzie 19 badań z 2025 roku nasilenie depresji u osób z łagodnymi i umiarkowanymi objawami wyraźnie zmalało. Popularne „120 minut w naturze tygodniowo” pochodzi z ankiety, a nie z eksperymentu, więc to punkt odniesienia, a nie zalecenie. Pewność wszystkich tych wyników jest niska.

Ciekawsze jest to, czemu w lesie spadało tętno, a hormon stresu już nie, i czego badacze nie potrafili oddzielić od zwykłego spaceru. Wyjaśniamy to niżej.

Kontakt z naturą a zdrowie psychiczne to temat, o którym łatwo mówić zbyt pięknie. Spacer po lesie rzeczywiście kojarzy się z ulgą, więc sprawdziliśmy, ile z tego uczucia da się udowodnić. W największym brytyjskim badaniu ankietowym, obejmującym prawie 20 tysięcy dorosłych, osoby spędzające w naturze co najmniej 120 minut tygodniowo częściej oceniały swoje zdrowie i samopoczucie jako dobre.

Z drugiej strony w czterech europejskich badaniach osób w średnim wieku i starszych zieleń przy domu nie miała żadnego związku z objawami depresji. Dlatego poniżej oddzielamy to, co jest udokumentowane, od tego, co na razie jest raczej nadzieją, i wyjaśniamy, czym badacze nazywają shinrin-yoku, czyli japońskie kąpiele leśne.

Kontakt z naturą a zdrowie: pnie drzew i wysoka trawa na skraju lasu w promieniach słońca

Czy kontakt z naturą naprawdę poprawia samopoczucie?

Prawdopodobnie tak, przynajmniej na krótką metę, ale pewność tego wniosku jest niska. Zestawienia badań pokazują poprawę nastroju po pobycie w zieleni i jednocześnie przyznają, że same badania są słabe.

W 2025 roku w „BMJ Open” ukazała się metaanaliza, czyli zebranie wielu badań w jedną analizę (Jessen i wsp.). Objęła 19 prac o programach zdrowotnych opartych na kontakcie z naturą, z czego 14 wykorzystano do obliczeń. Uczestnicy mieli od 18 do 84 lat i łagodną lub umiarkowaną depresję, lęk albo przewlekły stres. Nasilenie depresji zmalało średnio o 0,87 odchylenia standardowego, czyli miary, dzięki której porównuje się wyniki z różnych skal, a w psychologii taki wynik uchodzi za duży.

Dla lęku wyszło 0,80, tyle że przedział niepewności ciągnął się od poprawy bardzo dużej (1,56) do prawie niezauważalnej (0,04). Dla stresu pewnej różnicy nie wykazano. Autorzy sami proszą o ostrożność, bo badania bardzo się różniły sposobem prowadzenia i ryzykiem błędów.

Shinrin-yoku, po polsku kąpiele leśne, to japońska praktyka spokojnego przebywania wśród drzew. Przegląd z 2026 roku (Andrade i wsp., „Frontiers in Psychology”) dotyczył wyłącznie jej krótkotrwałych skutków. Autorzy znaleźli 11 badań, z których 10 nie miało grupy porównawczej (badanych mierzono przed wizytą w lesie i po niej), a tylko jedno było badaniem z losowym przydziałem. Po pobycie w lesie tętno spadało średnio o 4 uderzenia na minutę, a badani zgłaszali mniej napięcia i przygnębienia.

Stężenie kortyzolu w ślinie, czyli hormonu stresu, się jednak nie obniżyło. Sami autorzy ocenili pewność wszystkich wyników jako bardzo niską. Nie da się też oddzielić działania lasu od działania zwykłego chodzenia, ponieważ w większości programów uczestnicy szli.

Podobnie wypadł przegląd Ma i współpracowników z 2023 roku („Current Psychology”), który objął 17 badań, 1209 dorosłych i spacery w naturalnym otoczeniu. Poprawiały nastrój, lecz gdy cztery badania z losowym przydziałem porównały je ze spacerem po mieście, różnice w nastroju i samopoczuciu w większości nie wyszły. Średni wiek uczestników mieścił się między 19,6 a 40,3 roku, więc osoby po czterdziestce prawie w tych badaniach nie wystąpiły.

Co dzieje się w głowie i w ciele podczas pobytu w zieleni?

Najlepiej opisano dwa zjawiska: mniejszą skłonność do ruminacji, czyli wałkowania w kółko tych samych przykrych myśli, oraz szybszy spadek kortyzolu. Oba pochodzą z małych badań, więc traktujemy je jako wskazówki, a nie dowody.

W eksperymencie Bratmana i współpracowników z 2015 roku („PNAS”) 38 zdrowych dorosłych, średnio 26-letnich, losowo przydzielono do 90-minutowego spaceru w naturalnym otoczeniu albo w miejskim. Po spacerze w zieleni wynik w kwestionariuszu ruminacji spadł z 35,4 do 33,1 punktu, po spacerze miejskim zaś nie zmienił się (30,1 przed i 30,2 po). Zmalała też aktywność fragmentu mózgu łączonego z ruminacjami i ryzykiem depresji. Bezpośrednie porównanie obu grup było jednak na granicy tego, co statystycy uznają za przekonujące, a uczestnicy byli młodzi i zdrowi.

Z kolei Hunter i współpracownicy (2019, „Frontiers in Psychology”) poprosili 36 mieszkańców miasta, przy średniej wieku 46 lat (od 22 do 68), żeby przez osiem letnich tygodni sami wybierali czas i miejsce pobytu na zewnątrz, najlepiej co najmniej trzy razy w tygodniu po 10 minut lub więcej. Mierzono kortyzol w ślinie przed i po. W trakcie pobytu w naturze jego poziom spadał o około 21 procent na godzinę, podczas gdy zwykły dobowy spadek wynosi około 12 procent na godzinę. Najszybszy spadek notowano przy pobytach trwających od 20 do 30 minut, a dłuższe nadal pomagały, tylko wolniej.

Badanie nie miało grupy kontrolnej, uczestnicy byli w 92 procentach kobietami z jednego amerykańskiego miasta, więc nie wiemy, czy ta sama zależność utrzymałaby się w innych grupach. Zebrane razem, te wyniki zgadzają się z tym, co o napięciu i tętnie pisaliśmy wyżej, ale zgodność małych, niedoskonałych badań nie czyni z nich jednego mocnego. O tym, jak przewlekłe napięcie odbija się na starzeniu, piszemy w artykule o przewlekłym stresie.

Ile czasu w naturze potrzeba w tygodniu?

Najczęściej cytowana liczba to 120 minut tygodniowo, ale pochodzi z jednego badania ankietowego i nie jest sprawdzoną dawką. Sprawdziliśmy, skąd się wzięła i co naprawdę oznacza.

Mathew White i współpracownicy opublikowali w 2019 roku w „Scientific Reports” analizę odpowiedzi prawie 20 tysięcy dorosłych mieszkańców Anglii, pytanych, ile czasu w ostatnim tygodniu spędzili w naturze w czasie wolnym oraz jak oceniają swoje zdrowie i samopoczucie. W porównaniu z osobami bez takiego kontaktu ci, którzy mieli od 120 do 179 minut tygodniowo, mieli około 1,6 raza większe szanse na dobrą ocenę zdrowia (iloraz szans 1,59, czyli miara porównująca szanse w dwóch grupach) i około 1,2 raza większe szanse na dobre samopoczucie (1,23).

Korzyść rosła do 200–300 minut tygodniowo i potem się wypłaszczała. Nie miało znaczenia, czy minuty zebrano w jednej długiej wizycie, czy w kilku krótszych, a wzór widać było także wśród osób starszych i przewlekle chorych.

To jednak badanie przekrojowe, czyli jednorazowa ankieta, więc nie wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem. Zdrowsi i pogodniejsi ludzie mogą po prostu chętniej wychodzić z domu. Sami autorzy zaznaczają, że czas w naturze tłumaczył w ich modelu zaledwie około 1 procent zróżnicowania ocen i że sam próg 120 minut mógł powstać dlatego, że ludzie zaokrąglają odpowiedzi do pełnych godzin.

Późniejszego badania z losowym przydziałem, które potwierdziłoby ten próg, nie znaleźliśmy. Dlatego 120 minut tygodniowo traktujemy jako rozsądny punkt odniesienia, a nie jako zalecenie. Przy pojedynczym wyjściu wskazówka jest krótsza, bo jak pokazało badanie Hunter, kortyzol najszybciej spadał po 20 do 30 minutach.

Czy zieleń wokół domu chroni przed depresją i wydłuża życie?

W dużych badaniach populacyjnych mieszkanie wśród zieleni wiąże się z rzadszą depresją i nieco niższą śmiertelnością, lecz u osób po pięćdziesiątce w czterech europejskich badaniach związku nie znaleziono. Zielone przestrzenie a zdrowie to więc obszar, w którym dane nie są jednoznaczne.

Największe z badań tego typu opublikowano w 2023 roku w „The Lancet Planetary Health” (Geary i wsp.). Przez dziesięć lat analizowano dokumentację lekarzy rodzinnych 2,3 miliona dorosłych mieszkańców Walii. Wyższy o 0,1 wskaźnik zieleni wokół domu (skala od 0 do 1, mierzona na zdjęciach satelitarnych) wiązał się z szansą późniejszego rozpoznania depresji lub zaburzeń lękowych niższą o około 20 procent (iloraz szans 0,80).

Każde dodatkowe 360 metrów do najbliższego parku, jeziora czy plaży oznaczało szansę wyższą o około 5 procent. Dostęp do parków i wody wydawał się korzystniejszy w uboższych okolicach. Jest to badanie obserwacyjne, czyli takie, w którym ludzi tylko się opisuje, nie przydzielając im warunków życia, więc nie dowodzi ono, że zieleń sama zapobiega depresji.

Zupełnie inaczej wypadło badanie Noordzija i współpracowników z 2021 roku („Journal of Epidemiology and Community Health”), w którym wzięło udział 16 189 osób w średnim wieku i starszych z czterech europejskich badań, w tym z Paryża i z Czech. Ani ilość zieleni w promieniu 800 metrów od domu, ani odległość do najbliższej zieleni nie miały związku z objawami depresji (iloraz szans 0,98) ani z oceną własnego zdrowia (1,01).

Autorzy podejrzewają, że dla starszych mieszkańców miast zieleń przy domu może mieć mniejsze znaczenie niż dla młodszych. Pochodzi z 2021 roku, więc jest nieco starsze niż pięć lat, ale to jedyne badanie, jakie znaleźliśmy, które porównywało kilka krajów europejskich w tej grupie wieku.

Mamy też skromny polski przykład. W badaniu ankietowym z 2022 roku, opublikowanym w „Scientific Reports” w 2025 roku (Stangierska-Mazurkiewicz i wsp.), 692 mieszkańców polskich miast i miejscowości wypełniło test poczucia stresu. Codziennie z zieleni korzystało 23,7 procent osób o niskim stresie, a wśród osób o stresie umiarkowanym i wysokim około 9 i 10 procent. Ankieta była internetowa, w próbie przeważały młode, wykształcone kobiety z miast, a model uwzględniający poczucie zdrowia, dochód i zadowolenie z okolicy tłumaczył zaledwie 17 procent różnic w poziomie stresu.

Wreszcie wynik, który dotyczy długości życia. Rojas-Rueda i współpracownicy zebrali w 2019 roku („The Lancet Planetary Health”) dziewięć badań kohortowych, czyli grup ludzi obserwowanych przez lata, z siedmiu krajów, łącznie ponad 8,3 miliona osób. Każde 0,1 więcej zieleni w promieniu do 500 metrów od domu wiązało się z ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny niższym o około 4 procent (współczynnik ryzyka 0,96, czyli porównanie, jak często zdarzenie zachodzi w dwóch grupach w tym samym czasie).

Wyniki poszczególnych prac bardzo się jednak różniły, co autorzy zaznaczają jako ograniczenie. Podobne wnioski, z podobnym zastrzeżeniem o słabej jakości części prac, wyciągnęli wcześniej Twohig-Bennett i Jones (2018), którzy przejrzeli 103 badania obserwacyjne i 40 badań z interwencją.

Dlaczego trudno tu o pewne wnioski?

Prawie wszystkie dane są obserwacyjne, a ludzie mieszkający wśród zieleni i często do niej wychodzący różnią się od pozostałych na wiele sposobów. Z powyższego wynika, że opisujemy te wyniki słowami „wiąże się z”, a nie „powoduje”.

Powodów jest co najmniej cztery.

  • Pozostałe różnice między ludźmi. Rojas-Rueda i współpracownicy przyznają, że mimo poprawek na status społeczny część zakłóceń mogła zostać, bo ludzie w różnych okolicach różnią się na wiele sposobów, których nie da się w pełni wyrównać.
  • Odwrotna przyczynowość. Autorzy ankiety White wprost zaznaczają, że osoby w lepszej kondycji mogą po prostu częściej wychodzić na zewnątrz, a autorzy polskiego badania przypominają, że ich ankieta pokazuje korelacje, a nie przyczyny.
  • Ruch. W większości badań leśnych ludzie szli, więc nie wiemy, ile zawdzięczają zieleni, a ile zwykłemu chodzeniu.
  • Wiek. Eksperymenty z losowym przydziałem dotyczyły głównie ludzi poniżej czterdziestki (średnia wieku 26,6 roku u Bratmana, do 40,3 roku w przeglądzie Ma), a badanie, które objęło osoby po pięćdziesiątce, wyszło zerowe.

Do tego większość pomiarów robiono tuż po wizycie, więc nie wiemy, jak długo poprawa trwa. Nie znaleźliśmy żadnego badania z losowym przydziałem, które przez lata sprawdzałoby, czy regularne wyjścia do lasu chronią osoby po czterdziestce przed depresją.

Jak wykorzystać te badania po czterdziestce?

Skoro koszt jest niewielki, a ryzyko niemal żadne, rozsądnie jest wpisać regularne wyjścia na zewnątrz do tygodnia, bez oczekiwania, że zastąpią leczenie. Na początek wystarczy mniej więcej 120 minut tygodniowo, rozłożonych dowolnie.

W praktyce może to być cztery wyjścia po 30 minut albo dwa dłuższe. Jeśli i tak chodzisz na codzienny spacer, najprościej poprowadzić go przez park, skwer lub las zamiast wzdłuż ruchliwej ulicy. Eksperymenty z lasem i miastem dają tu niejednoznaczne wyniki, więc ważniejsze od miejsca jest samo wyjście z domu, a ruch w ciągu tygodnia ma własne, dobrze udokumentowane korzyści, niezależne od zieleni. Jeśli możesz wyjść z kimś bliskim, dokładasz drugi czynnik, o którym mamy osobne dowody, czyli relacje społeczne.

Jedno zastrzeżenie. Przegląd Jessen dotyczył osób z łagodnymi i umiarkowanymi objawami, a jego autorzy radzą ostrożność. Jeśli obniżony nastrój, utrata zainteresowań albo lęk trwają dłużej niż dwa tygodnie, potrzebna jest rozmowa z lekarzem lub psychologiem, a spacer może ją co najwyżej uzupełnić. To, jak takie nawyki wpisują się w szerszy obraz zdrowego starzenia, opisujemy w artykule co to jest długowieczność.

Najczęstsze pytania o kontakt z naturą a zdrowie psychiczne (FAQ)

Czy kąpiele leśne to to samo co zwykły spacer po lesie?

Shinrin-yoku to japońska praktyka spokojnego przebywania wśród drzew, a w badaniach programy leśne zwykle zawierają spacer. Przegląd z 2026 roku zaznacza, że nie da się oddzielić efektu lasu od efektu chodzenia, a pewność wyników oceniono jako bardzo niską.

Ile minut w naturze trzeba, żeby poczuć różnicę?

Dla tygodnia najczęściej podaje się 120 minut, co wynika z ankiety prawie 20 tysięcy Anglików (White i wsp., 2019) i nie zostało potwierdzone eksperymentem. Dla pojedynczego wyjścia kortyzol najszybciej spadał po 20 do 30 minutach (Hunter i wsp., 2019), ale było to małe badanie bez grupy kontrolnej.

Czy kontakt z naturą może zastąpić leczenie depresji?

Nie. Metaanaliza z 2025 roku dotyczyła osób z łagodnymi i umiarkowanymi objawami, a jej autorzy zalecają ostrożną interpretację. Przy utrzymującym się obniżonym nastroju lub lęku potrzebna jest konsultacja z lekarzem lub psychologiem.

Czy mieszkanie blisko parku chroni przed depresją?

Dane są sprzeczne. W Walii, wśród 2,3 miliona dorosłych, więcej zieleni wokół domu wiązało się z rzadszym rozpoznaniem depresji i lęku (Geary i wsp., 2023). W czterech europejskich badaniach osób w średnim wieku i starszych, łącznie 16 189 osób, takiego związku nie znaleziono (Noordzij i wsp., 2021). Oba badania są obserwacyjne, więc nie rozstrzygają o przyczynie.

Co z tego wynika

Sprawdziliśmy, co z całej tej literatury można uczciwie powiedzieć osobie po czterdziestce.

  • Pobyt w zieleni prawdopodobnie poprawia nastrój i zmniejsza napięcie na krótką metę, ale pewność dowodów jest niska, a badania były głównie małe i na młodszych ludziach.
  • Dawka 120 minut tygodniowo pochodzi z ankiety 19 806 osób w Anglii i jest punktem odniesienia, nie sprawdzonym zaleceniem.
  • Zieleń wokół domu wiąże się z rzadszą depresją w Walii (2,3 miliona osób), ale w czterech badaniach osób w średnim wieku i starszych (16 189 osób) tego związku nie było.
  • Kąpiele leśne nie mają dobrych dowodów odróżniających działanie lasu od działania zwykłego spaceru.
  • Przy utrzymującym się obniżonym nastroju pierwszym krokiem jest rozmowa ze specjalistą.

Wniosek jest taki, że kontakt z naturą a zdrowie psychiczne to związek prawdopodobny, ale wciąż słabo potwierdzony. Kontakt z naturą a zdrowie ciała też wymaga dalszych badań, zwłaszcza u osób po czterdziestce, a w razie objawów depresji najpierw trzeba iść do lekarza.


Źródła

  1. Jessen N.H., Løvschall C., Skejø S.D., Madsen L.S., Corazon S.S., Maribo T., Poulsen D.V., Effect of nature-based health interventions for individuals diagnosed with anxiety, depression and/or experiencing stress: a systematic review and meta-analysis, „BMJ Open”, 2025, 15(7):e098598, DOI: 10.1136/bmjopen-2024-098598 (przegląd systematyczny i metaanaliza, 19 prac, 14 w analizie ilościowej)
  2. Andrade A.M., Durães S.F., Franco Netto L.C.R., Fenner A.L.D., Carvalho M.A.B., Franco Netto G., Short-term cardiovascular and mental health responses to Shinrin-Yoku (forest bathing): a systematic review and meta-analysis, „Frontiers in Psychology”, 2026, 17:1707829, DOI: 10.3389/fpsyg.2026.1707829 (przegląd systematyczny i metaanaliza, 11 badań: 10 bez grupy porównawczej, 1 z losowym przydziałem; pewność dowodów bardzo niska)
  3. Ma J., Lin P., Williams J., Effectiveness of nature-based walking interventions in improving mental health in adults: a systematic review, „Current Psychology”, 2023, DOI: 10.1007/s12144-023-05112-z (przegląd systematyczny bez metaanalizy, 17 badań, 1209 osób)
  4. Bratman G.N., Hamilton J.P., Hahn K.S., Daily G.C., Gross J.J., Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation, „PNAS”, 2015, 112(28):8567–8572, DOI: 10.1073/pnas.1510459112, PMID: 26124129 (eksperyment z losowym przydziałem, n=38; starsze niż 5 lat, użyte jako badanie przełomowe)
  5. Hunter M.R., Gillespie B.W., Chen S.Y.-P., Urban Nature Experiences Reduce Stress in the Context of Daily Life Based on Salivary Biomarkers, „Frontiers in Psychology”, 2019, 10:722, DOI: 10.3389/fpsyg.2019.00722 (badanie obserwacyjne bez grupy kontrolnej, n=36; starsze niż 5 lat)
  6. White M.P., Alcock I., Grellier J., Wheeler B.W., Hartig T., Warber S.L., Bone A., Depledge M.H., Fleming L.E., Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing, „Scientific Reports”, 2019, 9:7730, DOI: 10.1038/s41598-019-44097-3 (badanie przekrojowe, ankieta, n około 19 806; starsze niż 5 lat)
  7. Geary R.S., Thompson D., Mizen A., Akbari A., Garrett J.K., Rowney F.M., Watkins A., Lyons R.A., Stratton G., Lovell R., Nieuwenhuijsen M., Parker S.C., Song J., Tsimpida D., White J., White M.P., Williams S., Wheeler B.W., Fry R., Rodgers S.E., Ambient greenness, access to local green spaces, and subsequent mental health: a 10-year longitudinal dynamic panel study of 2.3 million adults in Wales, „The Lancet Planetary Health”, 2023, 7(10):e809–e818, DOI: 10.1016/S2542-5196(23)00212-7 (badanie kohortowe na dokumentacji medycznej, n=2 341 591)
  8. Noordzij J.M., Beenackers M.A., Oude Groeniger J., Timmermans E., Chaix B., Doiron D., Huisman M., Motoc I., Ruiz M., Wissa R., Avendano M., van Lenthe F.J., Green spaces, subjective health and depressed affect in middle-aged and older adults: a cross-country comparison of four European cohorts, „Journal of Epidemiology and Community Health”, 2021, 75(5):470–476, DOI: 10.1136/jech-2020-214257 (badanie obserwacyjne, 4 kohorty, n=16 189; nieco starsze niż 5 lat)
  9. Stangierska-Mazurkiewicz D., Fornal-Pieniak B., Szumigała P., Widera K., Żarska B., Szumigała K., Green space attributes and their impact on perceived stress in Poland, „Scientific Reports”, 2025, 15:13863, DOI: 10.1038/s41598-025-98707-4 (badanie przekrojowe, ankieta internetowa, n=692)
  10. Rojas-Rueda D., Nieuwenhuijsen M.J., Gascon M., Perez-Leon D., Mudu P., Green spaces and mortality: a systematic review and meta-analysis of cohort studies, „The Lancet Planetary Health”, 2019, 3(11):e469–e477, DOI: 10.1016/S2542-5196(19)30215-3 (metaanaliza badań kohortowych, 9 badań, 8 324 652 osób; starsza niż 5 lat, użyta jako badanie przełomowe)
  11. Twohig-Bennett C., Jones A., The health benefits of the great outdoors: a systematic review and meta-analysis of greenspace exposure and health outcomes, „Environmental Research”, 2018, 166:628–637, DOI: 10.1016/j.envres.2018.06.030 (przegląd systematyczny i metaanaliza, 103 badania obserwacyjne i 40 interwencyjnych; starszy niż 5 lat)

Treści na dlugowiecznie.pl mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępują konsultacji z lekarzem, psychologiem ani indywidualnej porady medycznej. Jeśli odczuwasz długotrwały smutek, lęk, utratę zainteresowań lub myśli o zrobieniu sobie krzywdy, skontaktuj się z lekarzem albo zadzwoń na bezpłatny telefon zaufania 116 123 (dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym) lub 112 w sytuacji zagrożenia życia.

Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.

TAGI:
Udostępnij artykuł
Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.