W skrócie
Cukier a starzenie się: 73 metaanalizy łączą cukier dodany z chorobami serca, cukrzycą i otyłością, ale żaden z tych związków nie ma dowodów wysokiej jakości. To duże „ale”: przeważają badania obserwacyjne, które pokazują związek, a nie przyczynę. Najsilniejszy sygnał dotyczy słodzonych napojów. Wpływu cukru na zmarszczki nie potwierdzono u ludzi. Cukrów ze świeżych owoców Światowa Organizacja Zdrowia nie wlicza do limitu, ale sok owocowy już tak.
Mniej znane jest to, że część związków, które łączy się ze starzeniem, zjadamy gotowe ze smażonego i grillowanego jedzenia, a temperatura obróbki ma tu duże znaczenie. Piszemy o tym niżej.
- Cukier a starzenie się: czym jest glikacja i dlaczego o niej mówi się przy wieku?
- Czy poziom AGE we krwi i skórze mówi coś o długości życia?
- Czy ograniczenie smażenia i grillowania coś zmienia?
- Cukier dodany a ryzyko chorób i śmierci: co pokazują duże przeglądy?
- Czy to dotyczy Polaków?
- Czy cukier przyspiesza starzenie skóry?
- Czy cukier w pierwszych latach życia wpływa na starość?
- Ile cukru to za dużo i gdzie się ukrywa?
- Jak ograniczyć cukier po czterdziestce bez rewolucji?
- Najczęstsze pytania o cukier a starzenie się (FAQ)
- Czy owoce są tak samo szkodliwe jak cukier?
- Czy miód i syropy są zdrowsze od cukru?
- Czy słodziki są dobrym zamiennikiem?
- Czy badanie poziomu AGE w skórze ma sens?
- Czy trzeba całkiem zrezygnować z cukru?
- Co z tego wynika
- Źródła
Cukier a starzenie się to temat, w którym łatwo przesadzić w obie strony. W internecie cukier bywa „trucizną przyspieszającą starzenie”, a w reakcji pojawiają się teksty, że to wszystko panika. Sprawdziliśmy, co faktycznie wynika z badań. Największy przegląd badań nad cukrem, opublikowany w „BMJ” w 2023 roku, objął 73 metaanalizy i nie znalazł ani jednego powiązania zdrowotnego opartego na dowodach wysokiej jakości. Jednocześnie większość wyników wskazuje w tę samą stronę, więc opisujemy, co jest w miarę pewne, co prawdopodobne i co na razie pozostaje hipotezą.

Cukier a starzenie się: czym jest glikacja i dlaczego o niej mówi się przy wieku?
Glikacja to samorzutna reakcja chemiczna, w której cząsteczki cukru, takie jak glukoza czy fruktoza, przyłączają się do białek, tłuszczów lub materiału genetycznego. W jej wyniku powstają tak zwane końcowe produkty zaawansowanej glikacji, w skrócie AGE (od angielskiego „advanced glycation end products”). Nie wymaga to enzymów ani żadnej choroby, bo dzieje się w każdym organizmie, a tempo zależy między innymi od tego, ile cukru krąży we krwi.
AGE gromadzą się w tkankach z wiekiem. Przegląd systematyczny z 2024 roku wymienia je wśród procesów związanych z miażdżycą, chorobą Alzheimera, przewlekłą chorobą nerek i zaćmą, zaznaczając, że sam przegląd badał dietę, a nie samo starzenie. Dlatego można mówić o związku, ale nie o udowodnionej przyczynie.
AGE mają dwa źródła. Pierwsze powstaje w organizmie, drugie dostarczamy z jedzeniem, zwłaszcza z potraw przygotowywanych w wysokiej temperaturze, jak smażone, pieczone i grillowane. Z jedzenia wchłania się według autorów przeglądu około 10 do 30 procent, a reszta trafia do jelita grubego. Temperatura ma duże znaczenie. W opisanym tam przykładzie zawartość AGE w kiełbasie niemal się podwoiła po podniesieniu temperatury obróbki z 70–90 do 130 stopni Celsjusza.
Czy poziom AGE we krwi i skórze mówi coś o długości życia?
Tak, ale tylko w ograniczonej grupie pacjentów i bez dowodu, że to AGE są przyczyną. Metaanaliza z 2018 roku (Cavero-Redondo i współpracownicy, „Journal of the American Heart Association”) zebrała dziesięć badań obserwacyjnych, w których AGE mierzono przez skórę. Chodzi o prosty pomiar autofluorescencji skóry, czyli światła, które AGE same emitują po oświetleniu, bez pobierania krwi.
Wynik jest wyraźny. Wyższy poziom AGE wiązał się z około dwukrotnie większym ryzykiem zgonu z powodu chorób serca (współczynnik ryzyka 2,06, przedział ufności 1,58–2,67) oraz z podobnie podwyższonym ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny (1,91, przedział 1,42–2,56). Przedział ufności to zakres, w którym z dużym prawdopodobieństwem mieści się prawdziwy wynik, więc im jest węższy, tym pewniejsza jest liczba.
Są jednak trzy zastrzeżenia. Badania dotyczyły osób z grupy wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka, więc nie wiemy, jak to działa u zdrowych czterdziestolatków. Wyniki dla ogólnej śmiertelności bardzo różniły się między badaniami. I wreszcie, AGE mogą być po prostu oznaką chorego organizmu, a nie jego powodem. Wygląda więc na to, że to użyteczny wskaźnik, ale nie powód do kupowania urządzenia do pomiaru.
Czy ograniczenie smażenia i grillowania coś zmienia?
Zmienia poziom AGE i markery stanu zapalnego, ale nie wiemy, czy wydłuża życie. Przegląd systematyczny z 2024 roku (Detopoulou i współpracownicy, „International Journal of Molecular Sciences”) objął siedem badań z losowym przydziałem, w których łącznie 263 dorosłych z cukrzycą jadło posiłki o małej zawartości AGE, czyli częściej gotowane, duszone i parowane niż smażone, pieczone i grillowane.
We wszystkich trzech badaniach, które to mierzyły, spadł poziom AGE we krwi. Poprawiły się też wskaźniki stanu zapalnego (we wszystkich czterech badaniach) i stresu oksydacyjnego, czyli nadmiaru reaktywnych cząsteczek uszkadzających komórki (we wszystkich trzech). Natomiast poziom glukozy zmniejszył się tylko w jednym z sześciu badań, a hemoglobina glikowana (HbA1c), czyli wynik pokazujący średni poziom cukru z ostatnich dwóch do trzech miesięcy, nie zmieniła się w żadnym z sześciu.
Dowody są słabe. Próby były małe, większość miała niejasne ryzyko błędu, nie było jednej wspólnej diety, a posiłki o małej zawartości AGE zawierały też mniej innych związków powstających przy smażeniu, na przykład akrylamidu. Nie można więc przypisać efektu samym AGE. Nasze stanowisko jest takie, że nie ma powodu rezygnować z grilla, ale gotowanie i duszenie jako codzienna metoda jest rozsądną, tanią opcją, która pasuje też do diety śródziemnomorskiej opisanej w artykule o diecie śródziemnomorskiej.
Cukier dodany a ryzyko chorób i śmierci: co pokazują duże przeglądy?
Duże przeglądy wiążą wysokie spożycie cukru dodanego i słodzonych napojów z większym ryzykiem chorób serca, cukrzycy i otyłości, ale dowody są głównie obserwacyjne. Najszerszy z nich to przegląd parasolowy z 2023 roku (Huang i współpracownicy, „BMJ”), czyli analiza, która zbiera wyniki wielu metaanaliz. Objął 73 metaanalizy, w tym 67 badań obserwacyjnych i 6 badań z losowym przydziałem, wybranych spośród 8601 artykułów, i 83 wyniki zdrowotne.
Aż 45 z nich wykazało szkodliwy związek z cukrem: 18 metabolicznych (między innymi cukrzyca, otyłość, dna moczanowa), 10 sercowo-naczyniowych (między innymi nadciśnienie, zawał i udar), 7 nowotworowych i 10 innych, w tym depresja, próchnica i zgon. Żaden z nich nie miał jednak dowodów wysokiej jakości, a tylko cztery wyniki metaboliczne oceniono jako oparte na dowodach umiarkowanej jakości (przyrost masy ciała po napojach słodzonych i odkładanie tłuszczu w wątrobie i mięśniach po cukrze dodanym).
Z konkretnych liczb, w dowodach niskiej jakości, każde dodatkowe 250 mililitrów słodzonego napoju dziennie wiązało się z o 17 procent wyższym ryzykiem choroby wieńcowej i o 4 procent wyższym ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Autorzy zalecili ograniczyć cukier dodany do mniej niż 25 gramów dziennie, czyli około sześciu łyżeczek, a słodzone napoje do mniej niż jednej porcji tygodniowo. Opierają się przy tym także na wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i dwóch organizacji badających nowotwory, a nie wyłącznie na własnych wynikach.
Podobny obraz pokazują dwa duże badania kohortowe, czyli takie, w których obserwuje się ludzi przez lata, nie ingerując w ich dietę.
W amerykańskich kohortach pielęgniarek (80 647 kobiet, obserwacja 1980–2014) i pracowników ochrony zdrowia (37 716 mężczyzn, 1986–2014) osoby pijące dwie lub więcej porcji napojów słodzonych dziennie miały o 21 procent wyższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny niż osoby pijące je rzadziej niż raz w miesiącu (Malik i współpracownicy, „Circulation”, 2019). Przy jednej do dwóch porcji dziennie było to około 14 procent, a ryzyko zgonu z powodu chorób serca przy dwóch lub więcej porcjach było wyższe o 31 procent. Dane pochodziły z ankiet wypełnianych co dwa lata, a wyniki korygowano o inne elementy stylu życia.
Z kolei w badaniu na dorosłych Amerykanach z ankiety NHANES (Yang i współpracownicy, „JAMA Internal Medicine”, 2014) osoby, które 25 procent lub więcej kalorii czerpały z cukru dodanego, miały według omówienia Amerykańskiego Kolegium Kardiologicznego prawie trzykrotnie wyższe ryzyko zgonu z powodu chorób serca niż te z najmniejszym spożyciem, a przy 10 do 25 procent było to około 30 procent więcej.
Co ważne, to są badania obserwacyjne. Osoby pijące dużo słodzonych napojów różnią się od innych na wiele sposobów, których nie da się w pełni skorygować. Dlatego mówimy „wiąże się”, a nie „powoduje”.
Czy to dotyczy Polaków?
Spożycie jest u nas wysokie. Według danych GUS za 2020 rok, które przytacza portal pacjent.gov.pl, przeciętny Polak zjadał 42,7 kilograma cukru rocznie, co daje około 117 gramów dziennie, czyli prawie pięć razy więcej niż 25 gramów. Ta liczba jest średnią dla całego kraju i nie mówi, ile zjada konkretna osoba, więc traktujemy ją jako rząd wielkości, nie jako wynik pomiaru.
Ten sam portal przypomina, że prawie co dziesiąty Polak ma cukrzycę. Cukrzycę typu 2 i hemoglobinę glikowaną sprawdza się w badaniach krwi, o których piszemy w tekście o badaniach krwi po 40.
Czy cukier przyspiesza starzenie skóry?
Mechanizm jest wiarygodny, ale dowodów bezpośrednich u ludzi jest niewiele. Przegląd Danby’ego z 2010 roku („Clinics in Dermatology”), do którego odwołują się dermatolodzy, opisuje, że cukier łączy się z kolagenem w skórze, a po takiej glikacji włókna kolagenowe tworzą sieć trudniejszą do naprawy, więc skóra może tracić sprężystość.
W omówieniu z 2020 roku dermatolożka Emmy Graber przyznaje jednak, że dowody na związek glikacji ze starzeniem skóry dopiero się pojawiają i potrzeba dużych badań. Podobny przegląd z 2024 roku opiera się w dużej części na badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach.
Nie znaleźliśmy w tych przeglądach badania z losowym przydziałem, w którym ograniczenie cukru wygładzałoby zmarszczki u ludzi. Jeśli ktoś obiecuje taki efekt, wykracza poza to, co zostało sprawdzone. Redukcja cukru ma dobre uzasadnienie dla serca i metabolizmu. Skóra to na razie dodatek, nie argument.
Czy cukier w pierwszych latach życia wpływa na starość?
Wygląda na to, że tak, i jest to jedno z ciekawszych badań ostatnich lat. W Wielkiej Brytanii racjonowanie cukru i słodyczy skończyło się we wrześniu 1953 roku. Badacze (Gracner, Boone i Gertler, „Science”, 2024) porównali dane 60 183 uczestników bazy UK Biobank urodzonych w latach 1951–1956, w tym osoby poczęte tuż przed końcem racjonowania i tuż po nim.
Osoby, które pierwsze 1000 dni życia, licząc od poczęcia, przeżyły przy ograniczonym cukrze, miały około 35 procent mniejsze ryzyko cukrzycy typu 2 i około 20 procent mniejsze ryzyko nadciśnienia. Choroby pojawiały się u nich też później, cukrzyca o około 4 lata, a nadciśnienie o około 2.
To eksperyment naturalny, czyli taki, w którym grupy wyznaczyła historia, a nie badacze, więc możliwe są różnice, których nie zmierzono. UK Biobank nie jest reprezentatywny dla całej populacji, a spożycie cukru nie było mierzone bezpośrednio. Dla osoby po czterdziestce to przede wszystkim argument za tym, co jedzą dzieci w jej otoczeniu, a nie za zmianą własnej przeszłości.
Ile cukru to za dużo i gdzie się ukrywa?
Światowa Organizacja Zdrowia zaleca (wytyczne z 2015 roku), by cukry wolne stanowiły mniej niż 10 procent dziennej energii, co oznacza mocne zalecenie, a ograniczenie ich do poniżej 5 procent, czyli około 25 gramów, 6 łyżeczek, jest zaleceniem warunkowym, bo dowody są słabsze. Przy diecie 2000 kilokalorii 10 procent to około 50 gramów, a 5 procent około 25 gramów.
Cukry wolne to cukier dodany do jedzenia i napojów oraz cukry w miodzie, syropach, sokach owocowych i koncentratach soków. Nie dotyczy to cukrów w świeżych owocach, warzywach i mleku. Dlatego jabłko i szklanka soku jabłkowego to w tym ujęciu dwie różne sprawy.
Cukier chowa się w produktach, które nie kojarzą się ze słodyczami. Łyżka ketchupu zawiera około 4 gramów, czyli łyżeczkę, a jedna puszka słodzonego napoju do 40 gramów, czyli około 10 łyżeczek, więc jedna puszka przekracza dzienny limit zalecany przez autorów przeglądu „BMJ”. W amerykańskich danych NHANES największym źródłem cukru dodanego były wypieki i desery zbożowe (13,7 procent), napoje owocowe (8,9), desery mleczne (6,1) i słodycze (5,8), co pokazuje, że większość cukru nie pochodzi z cukierniczki, tylko z produktów przetworzonych. Polskie proporcje mogą się różnić, ale nie mamy podstaw, by sądzić, że kierunek jest inny.
Co ze słodzikami? WHO w 2023 roku zaleciła warunkowo, by nie stosować substancji słodzących do kontrolowania masy ciała, bo przegląd badań nie wykazał długoterminowej korzyści dla tkanki tłuszczowej, a obserwacje wskazywały na możliwy wzrost ryzyka cukrzycy typu 2, chorób serca i zgonu. Zaznaczono, że związek może wynikać z innych czynników, i że zalecenie nie dotyczy osób, które już mają cukrzycę.
Zgodnie z badaniem Malika zamiana jednego słodzonego napoju na dietetyczny wiązała się z umiarkowanie mniejszym ryzykiem zgonu, ale cztery i więcej dietetycznych napojów dziennie z nieco większym u kobiet. Wniosek jest taki, że woda jest lepsza niż jedno i drugie.
Jak ograniczyć cukier po czterdziestce bez rewolucji?
Zaczęlibyśmy od napojów, bo tam dowody są najmocniejsze. Zamiana codziennej słodzonej herbaty, napoju gazowanego albo soku z kartonu na wodę, niesłodzoną herbatę lub kawę zmienia najwięcej przy najmniejszym wysiłku. Dla napojów przegląd „BMJ” podał też łatwy do zapamiętania limit, czyli mniej niż jedną porcję tygodniowo.
W drugiej kolejności czytalibyśmy etykiety. Cukier występuje pod kilkoma nazwami, jak syrop glukozowo-fruktozowy, syrop z agawy, miód, dekstroza. W składzie jest wymieniony według malejącej ilości, więc jeśli jest na początku, produkt jest w dużej części słodki.
Nie trzeba rezygnować z deserów. Jeśli ktoś je lubi, lepiej zjeść deser porządnie raz na jakiś czas, niż pić słodzone napoje codziennie. Z powyższego wynika zresztą, że w badaniach największe ryzyko dotyczyło wysokich dawek w napojach, a nie sporadycznego ciastka. Podobna logika dotyczy alkoholu, który opisujemy w artykule o alkoholu a długości życia, gdzie jedyną opcją bez ryzyka jest niepicie.
Najczęstsze pytania o cukier a starzenie się (FAQ)
Czy owoce są tak samo szkodliwe jak cukier?
Nie w ujęciu WHO. Cukry w świeżych owocach i warzywach nie wchodzą do kategorii cukrów wolnych, których ilość ograniczają zalecenia. Sok owocowy i koncentraty owocowe już tak, bo cukier jest w nich uwolniony z miąższu. To jedna z przyczyn, dla których jabłko i szklanka soku to nie to samo.
Czy miód i syropy są zdrowsze od cukru?
Według WHO miód i syropy też są cukrami wolnymi, więc wlicza się je do limitu. Zawierają śladowe ilości innych związków, ale z punktu widzenia zaleceń dotyczących cukru nie dają przepustki do większych porcji.
Czy słodziki są dobrym zamiennikiem?
WHO w 2023 roku warunkowo odradza stosowanie substancji słodzących do kontroli masy ciała, ponieważ przegląd badań nie wykazał długoterminowej korzyści. Zalecenie nie dotyczy osób z cukrzycą, które powinny uzgodnić to z lekarzem. Wiemy, że łatwiej zmienić nawyk, gdy słodzik jest etapem pośrednim, więc nie traktujemy go jako grzechu, ale jako rozwiązanie przejściowe.
Czy badanie poziomu AGE w skórze ma sens?
W badaniach naukowych tak, ale w codziennej opiece nie jest to rutynowe badanie. Dowody dotyczą osób z grupy wysokiego ryzyka. Dla zdrowej osoby po czterdziestce bardziej użyteczne są wyniki glukozy i hemoglobiny glikowanej, które sprawdza się w zwykłych badaniach krwi.
Czy trzeba całkiem zrezygnować z cukru?
Nie. Zalecenia WHO i autorów przeglądu „BMJ” wyznaczają limity, a nie zero. Wątpliwości dotyczą przede wszystkim słodzonych napojów i dużych porcji cukru dodanego na co dzień.
Co z tego wynika
Sprawdziliśmy, co z całej tej literatury można uczciwie powiedzieć osobie po czterdziestce.
- Glikacja to naturalny proces, a jej produkty (AGE) gromadzą się z wiekiem. U osób z grupy wysokiego ryzyka wyższy poziom AGE wiązał się z około dwukrotnie wyższym ryzykiem zgonu, ale nie wiemy, czy ich obniżenie to zmienia.
- Wysokie spożycie cukru dodanego i napojów słodzonych wiąże się z większym ryzykiem chorób serca, cukrzycy i otyłości, ale w żadnym przypadku dowody nie są wysokiej jakości, bo to głównie badania obserwacyjne.
- Najsilniejszy sygnał dotyczy napojów słodzonych, a najprostszy limit to mniej niż 25 gramów cukru dodanego dziennie (około sześciu łyżeczek).
- Wpływ cukru na zmarszczki jest wiarygodny w mechanizmie, ale niepotwierdzony w badaniach na ludziach.
- Przy podwyższonej glukozie lub podejrzeniu cukrzycy pierwszym krokiem jest badanie krwi i rozmowa z lekarzem, nie dieta z internetu.
To jeden z elementów szerszego obrazu, który opisujemy w artykule co to jest długowieczność.
Źródła
- Huang Y. i wsp., Dietary sugar consumption and health: umbrella review, „BMJ”, 2023, 381:e071609, DOI: 10.1136/bmj-2022-071609 (przegląd parasolowy 73 metaanaliz: 67 badań obserwacyjnych, 6 z losowym przydziałem; brak dowodów wysokiej jakości)
- Malik V.S., Li Y., Pan A., De Koning L., Schernhammer E., Willett W.C., Hu F.B., Long-Term Consumption of Sugar-Sweetened and Artificially Sweetened Beverages and Risk of Mortality in US Adults, „Circulation”, 2019, DOI: 10.1161/CIRCULATIONAHA.118.037401 (badanie kohortowe, 80 647 kobiet i 37 716 mężczyzn, ankiety co 2 lata)
- Yang Q. i wsp., Added sugar intake and cardiovascular diseases mortality among US adults, „JAMA Internal Medicine”, 2014 (badanie kohortowe NHANES III, powiązane z rejestrem zgonów; cytowane za omówieniem Amerykańskiego Kolegium Kardiologicznego, starsze niż 5 lat, użyte jako badanie przełomowe)
- Cavero-Redondo I., Soriano-Cano A., Álvarez-Bueno C. i wsp., Skin Autofluorescence-Indicated Advanced Glycation End Products as Predictors of Cardiovascular and All-Cause Mortality in High-Risk Subjects: A Systematic Review and Meta-analysis, „Journal of the American Heart Association”, 2018, 7(18):e009833, DOI: 10.1161/JAHA.118.009833 (metaanaliza 10 badań obserwacyjnych; starsza niż 5 lat)
- Detopoulou P., Voulgaridou G., Seva V., Kounetakis O., Desli I.-I., Tsoumana D., Dedes V., Papachristou E., Papadopoulou S., Panoutsopoulos G., Dietary Restriction of Advanced Glycation End-Products (AGEs) in Patients with Diabetes: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials, „International Journal of Molecular Sciences”, 2024, 25(21):11407 (przegląd systematyczny 7 badań z losowym przydziałem, 263 osoby)
- Gracner T., Boone C., Gertler P.J., Exposure to sugar rationing in the first 1000 days of life protected against chronic disease, „Science”, 2024, 386(6725):1043–1048, DOI: 10.1126/science.adn5421 (eksperyment naturalny, UK Biobank, 60 183 osoby)
- Danby F.W., Nutrition and aging skin: sugar and glycation, „Clinics in Dermatology”, 2010, 28(4):409–411 (przegląd narracyjny; starszy niż 5 lat; cytowany za Dermatology Times 2020)
- Światowa Organizacja Zdrowia, Guideline: Sugars intake for adults and children, 2015, https://www.who.int/news/item/04-03-2015-who-calls-on-countries-to-reduce-sugars-intake-among-adults-and-children (wytyczne; starsze niż 5 lat, wciąż obowiązujące)
- Światowa Organizacja Zdrowia, Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline, 2023, https://www.who.int/news/item/15-05-2023-who-advises-not-to-use-non-sugar-sweeteners-for-weight-control-in-newly-released-guideline (wytyczne oparte na przeglądzie systematycznym)
- Główny Urząd Statystyczny (dane za 2020 rok), cytowane przez portal Ministerstwa Zdrowia: Cukier, pacjent.gov.pl, https://pacjent.gov.pl/print/pdf/node/3586 (dane statystyczne, bilans krajowy)
Treści na dlugowiecznie.pl mają charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępują konsultacji z lekarzem ani dietetykiem. Osoby z cukrzycą, insulinoopornością lub chorobami nerek powinny omówić zmiany w diecie z lekarzem.
Redakcja Długowiecznie.pl: przygotowujemy treści na podstawie recenzowanych badań naukowych, zawsze z podanymi źródłami i typem badania.



